دوره 0، شماره 17 و 0 - ( بهار وتابستان1396 1396 )                   جلد 0 شماره 17 و 0 صفحات 39-84 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML Print


استادیار
چکیده:   (764 مشاهده)
این مقاله جستاری است دربارۀ مقتل الحسینt کتاب أنساب الاشراف که ابوجعفر احمد بن یحیی بلاذری در حدود قرن سوم آن را نوشته است. مقتل الحسینt موجود در این کتاب ازجمله مقاتل برجای‌مانده و قدیمی است که البته همچون سایر کتب تاریخی و روایی از هجمۀ تحریفات عاشورایی مصون نمانده، چنان‌که ما را در بعضی از مطالب مربوط به جریان عاشورا در تردید قرار می‌دهد. با مقایسۀ مقتل بلاذری با مقتل موجود در تاریخ طبری می‌توان شباهت‌هایی از آن را دریافت. مطالب مقتل بلاذری که یکی از گزارشگران روایت حصین بن عبدالرحمن و نیز ابومخنف است، بدون سند کامل نقل شده، ضمن اینکه متن خالی از آشفتگی‌ نیست؛ به‌طوری‌که در برخی موارد با وقایع مسلّم تاریخی ناسازگار بوده و گاهی شأن امام معصوم خدشه‌دار شده و پایه و اساسی برای نقل علمای شیعی در قرن‌های بعد شده است. در این بررسی، کوشیده شده پس از ارزیابی شخصیت مؤلف و توضیحاتی چند دربارۀ کتاب وی، به برخی از این هجمه‌های تحریفی، اشاره و مطالب تاریخی و روایی آن مورد کاوش قرار گیرد.
واژه‌های کلیدی: 1. ابن ابی‌الحدید، عزالدین عبدالحمید بن هبهالله، شرح نهج‌البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، الطبعه الاولی، مصر: دار احیاء الکتب العربیه، 1378ق. 2. ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن ابی الکرم، أسد الغابه فی معرفه الصحابه، بیروت: دارالفکر، 1409ق. 3. ــــــــ، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، 1385ق. 4. ابن أعثم کوفی، ابومحمد احمد بن علی، الفتوح، تحقیق علی شیری، چ1، بیروت: دارالاضواء، 1411ق. 5. ــــــــ، ترجمه الفتوح، ترجمۀ محمد بن احمد مستوفی هروی، تصحیح غلامرضا محمد مجدطباطبایی، چ2، تهران: انتشارات علمی وفرهنگی، 1374ش. 6. ابن جوزی، أبوالفرج عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1412ق. 7. ابن حبان، محمد أبوحاتم التمیمی البستی، الثقات، الطبعه الاولی، حیدرآباد: مجلس دائره‌المعارف العثمانیه، مؤسسه الکتب الثقافیه، 1393ق. 8. ابن‌سعد، محمد بن منیع الهاشمی البصری، ترجمه الامام الحسین من طبقات ابن‌سعد، تحقیق عبدالعزیز الطباطبائی، الطبعه الاولی، الهدف للاعلام والنشر، بی‌تا. 9. ــــــــ، الطبقات الکبری، تحقیق محمد بن صامل السلمی، الطبعه الاولی، الطائف: مکتبه الصدیق، 1414ق. 10. ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی‌، مناقب آل ابی‌طالب، چ1، قم: انتشارات علامه، 1379ق. 11. ابن‌طاووس، سید عبدالکریم، فرحه الغری، تحقیق سید تحسین آل شبیب موسوی، بی‌جا: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، 1368ق. 12. ابن‌طاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، ترجمۀ احمد فهری زنجانی، چ1، تهران: انتشارات جهان، 1348ش.‌ 13. ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1415ق. 14. ــــــــــ، ترجمه الامام الحسین، تحقیق الشیخ محمدباقر المحمودی، الطبعه الثانیه، قم: مجمع إحیاء الثقافه الاسلامیه، 1414ق. 15. ابن‌فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضه الواعظین و بصیره المتعظین، چ1، قم: انتشارات رضی‌، 1375ش. 16. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق عبدالحسین امینی، نجف: دارالمرتضویه، 1356ش. 17. ابن‌کثیر دمشقی، أبوالفداء إسماعیل، البدایه والنهایه، الطبعه السادسه، بیروت: دارالمعرفه، 1422ق. 18. ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: نشر القیوم، 1419ق. 19. ابن‌ندیم، محمد بن ابی یعقوب، فهرست ابن الندیم، تحقیق رضا تجدد، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا. 20. ابن‌نما، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان، تحقیق مدرسه الامام المهدی‌، چ3، ‌قم: مدرسه الامام المهدی‌، 1406ق. 21. اسفندیاری، محمد، کتابشناسی عاشورا و امام حسین، قم: انتشارات صحیفۀ خرد، 1387ش. 22. امین حسینی عاملی، سید محسن، أعیان الشیعه، تحقیق سید حسن امین، الطبعه الخامسه، بیروت: دارالتعارف، 1403ق. 23. بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالدین، عوالم العلوم والمعارف والاحوال من الایات والاخبار والاقوال‌، الطبعه الاولی، قم: مؤسسه الامام المهدی، 1413ق. 24. بخاری، اسماعیل، التاریخ الکبیر، ترکیا: المکتبه الاسلامیه، بی‌تا. 25. بلاذری، أبوالحسن أحمد بن یحیی، أنساب الاشراف، تحقیق محمدباقر المحمودی، الطبعه الاولی، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1397ق. 26. ـــــــ، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبه الهلال، 1988م. 27. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، قم: انتشارات انصاریان، 1382ش. 28. لجنه الحدیث فی معهد باقر العلوم، موسوعه شهاده المعصومین، الطبعه الاولی، قم: انتشارات نور السجاد، 1380ش. 29. حسینی موسوی، محمد بن أبی‌طالب، ‌ تسلیه المُجالس و زینه المَجالس، الطبعه الاولی، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1418ق‌. 30. حسینی مرعشی تستری، سید نورالله، شرح إحقاق الحق و إزهاق الباطل، تعلیق سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، قم: منشورات مکتبه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، بی‌تا. 31. حسینی، سید عبدالله، معرفی و نقد منابع عاشورا، چ1، قم: نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1386ش. 32. حموی، شهاب‌الدین ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، الطبعه الاولی، بیروت: دارالغرب الاسلامی‌، 1414ق 33. ‌ ـــــــ، معجم‌ البلدان، الطبعه الثانیه، بیروت: دار صادر، 1995م. 34. خصیبی، حسین بن حمدان، ‌ الهدایه الکبری، بیروت: البلاغ، 1419ق.‌ 35. خوارزمی، موفق بن احمد خطیب، مقتل الحسین، تحقیق محمد سماوی، قم: انوار الهدی، بی‌تا. 36. دبیران، حکیمه و علی تسنیمی، «کاشفی و نقد و بررسی روضه الشهداء»، پژوهش‌های ادبی، سال پنجم 5، شمارۀ 20، تابستان 1387. 37. دمیری، کمال‌الدین، حیاه الحیوان الکبری‌، الطبعه الثانیه، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1424ق. 38. دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الاخبار الطّوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال‌الدین شیال، قم: منشورات الرضی، 1368ش. 39. دینوری، أبومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه، الامامه والسیاسه، تحقیق علی شیری، الطبعه الاولی، بیروت: دارالاضواء، 1410ق. 40. ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و دفیات المشاهیر والاعلام، تحقیق عبدالسّلام قدمری، الطّبعه الاولی، بیروت: دارالکتاب العربی، 1410ق. 41. ـــــــــ، تذکره الحفاظ، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا. 42. ـــــــــ، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب الارنؤوط، چ7، بیروت: مؤسسه الرساله، 1413ق. 43. ـــــــــ، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، الطبعه الاولی، بیروت: دارالمعرفه، 1382ق. 44. رازی علی بن محمد خزاز، کفایه الاثر فی النصّ علی الائمه الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف‌ حسینی کوه‌کمری، قم: انتشارات بیدار، 1401ق. 45. رحمان‌ستایش، محمدکاظم و محسن رفعت، «روایات عاشورایی الفتوح ابن أعثم کوفی در میزان نقد و بررسی»، دوفصلنامۀ حدیث‌پژوهی، شمارۀ 3، بهار و تابستان 1389. 46. رنجبر، محسن، «پژوهشی دربارۀ فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین و سرهای دیگر شهدا»، تاریخ در آینه پژوهش، سال هفتم، شمارۀ ۲، تابستان 1389. 47. زبیدی، محمد مرتضی، ‌ تاج العروس من جواهر القاموس‌، تحقیق علی هلالی و سیری علی، الطبعه الاولی، بیروت: دارالفکر، 1414ق. 48. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، الطبعه الخامسه، بیروت: دارالعلم للملایین، 1980م. 49. زمانی قمشه‌ای، علی، «پژوهشی دربارۀ تاریخ شمسی عاشورا»، تاریخ در آینۀ پژوهش، شمارۀ 2، تابستان ۱۳۸۳. 50. سبط بن جوزی‌، شمس‌الدین ابوالمظفّر یوسف بن قزأوغلی، تذکره الخواص، قم: منشورات الشریف الرضی‌، 1418ق. 51. سماوی، محمد نعمه، موسوعه الثوره الحسینیه، بیروت: دارالمرتضی، 1422ق. 52. ـــــــ، و محمدجعفر طبسی، ابصار العین فی أنصار الحسین، قم: مرکز الدراسات الاسلامیه لممثلیه الولی الفقیه فی حرص الثوره الاسلامیه، بی‌تا. 53. سمعانی، أبوسعید عبدالکریم بن محمد بن منصور، الانساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، الطبعه الثانیه، حیدرآباد: مجلس دائره‌المعارف العثمانیه، 1382ق. 54. شافعی، ابن کیال، الکواکب النیرات، تحقیق حمدی عبد المجید السلفی، الطبعه الثانیه، بیروت: مکتبه النهضه العربیه، 1407ق. 55. شاوی، علی، و نجم‌الدین طبسی، مع الرکب الحسینی، الطبعه الثانیه، قم: مطبعه التحسین، 1386ش. 56. شریف المرتضی، رسائل الشریف المرتضی، تقدیم: سید أحمد حسینی، قم: دارالقرآن الکریم، 1405ق. 57. ــــــــــــــ، الشافی فی الامامه، الطبعه الثانیه، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1410ق. 58. صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی والرشاد فی سیره خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، الطبعه الاولی، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1414ق. 59. صحتی سردرودی، محمد، عاشوراپژوهی با رویکردی به تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین، چ2، قم: انتشارات خادم الرضا، 1385ش. 60. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی‌ ابن بابویه، الامالی، چ6، تهران: انتشارات کتابچی، 1376ش. 61. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، چ3، تهران: اسلامیه، 1390ق.‌ 62. ـــــــ، تاج الموالید، بیروت: دار القاری، 1422ق.‌ 63. طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ‌ تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1365ش. 64. ضیایی، عبدالحمید، جامعه‌شناسی تحریفات عاشورا، تهران: انتشارات ققنوس، 1384ش. 65. طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم، ‌ المسترشد فی إمامه علی بن أبی‌طالب، تحقیق احمد محمودی، الطبعه الاولی، قم: مطبعه کوشانپور، 1415 ق.‌ 66. ـــــــــــ ‌، دلائل الامامه، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه مؤسسه البعثه، الطبعه الاولی، قم: مطبعه البعثه، 1413ق. 67. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ ‌الطبری(المعروف بتاریخ الامم والملوک)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، الطبعه الثانیه، بیروت: دارالتراث، 1387ق. 68. عسقلانی، احمد بن علی بن حجر، الاصابه، تحقیق عادل أحمد عبد الموجود، علی محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق [الف]. 69. ــــــــ، تقریب التهذیب، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، الطبعه الثانیه، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق [ب]. 70. ــــــــ، تهذیب التهذیب، الطبعه الاولی، بیروت: دارالفکر، 1404ق. 71. ــــــــ، لسان المیزان، الطبعه الثانیه، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1390ق. 72. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق سید هاشم‌ رسولی محلاتی، الطبعه الاولی، تهران: المطبعه العلمیه، 1380ق‌. 73. فراتی، علی‌اکبر، «آسیب‌شناسی روایات شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید دربارۀ امام حسین»، فصلنامه علوم حدیث، شمارۀ 54، زمستان 1388. 74. قاضی نعمان، ابن محمد مغربی، شرح الاخبار فی فضائل الائمه الاطهار، تحقیق محمدحسین‌ حسینی جلالی، قم: جامعۀ مدرسین، 1409ق.‌ 75. قرشی، باقر شریف، حیاه الامام الحسین، قم: مدرسه علمیه ایروانی، 1394ق. 76. قزوینی، فضل علی، الامام الحسین و أصحابه، تحقیق احمد الحسینی، قم: نشر محمود شریعت المهدوی، 1415ق. 77. قمی، عباس، الکنی والالقاب، تقدیم: محمد هادی الامینی، تهران: مکتبه الصدر، بی‌تا. 78. کشی، محمد بن عمر، رجال ‌الکشی، (إختیار معرفه الرجال‌)، تحقیق حسن مصطفوی، ‌ الطبعه الاولی، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409ق. 79. کورانی عاملی، علی، جواهر التاریخ، الطبعه الاولی، قم: دارالهدی للطباعه والنشر، 1425ق. 80. کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر الغفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1388ق. 81. گوهری، مصطفی و دیگران، روضه الشهداء از روایات مجعول تا تأثیرگذاری، تاریخ‌ و فرهنگ، ش86، بهار و تابستان1390. 82. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لعلوم الائمه الاطهار، الطبعه الثالثه، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403ق. 83. محمودی، محمدباقر، «گفتگو با آیت‌الله محمدباقر محمودی»، فصلنامۀ علوم حدیث، شمارۀ 4، تابستان 1376. 84. مزی، جمال‌الدین أبی الحجاج یوسف، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، الطبعه الرابعه، بیروت: مؤسسه الرساله، 1406ق. 85. مسعودی، أبوالحسن علی بن الحسین بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم: دار الهجره، 1409ق. 86. مفید، محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، تحقیق مؤسسه آل البیت، الطبعه الاولی، قم: کنگرۀ شیخ مفید، 1413ق. 87. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء والتاریخ، بی‌جا: مکتبه الثقافه الدینیه، بی‌تا. 88. مقریزی، تقی‌الدین أحمد بن علی، إمتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال والاموال والحفده والمتاع، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسی، الطبعه الاولی، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1420ق. 89. موسوی مقرم، سید عبدالرزاق، مقتل الحسین، بیروت: دارالکتاب، 1399ق. 90. نصیری، علی، روش‌شناسی نقد احادیث، قم: انتشارات وحی و خرد، 1390ش. 91. نفیسی، شادی، «معیارهای نقد متن در ارزیابی حدیث»، مقالات و بررسیها، دفتر 70، زمستان 1380. 92. نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات علم رجال الحدیث، بی‌جا: بی‌نا، 1412ق. 93. نویری‌، شهاب‌الدین، نهایه الارب فی فنون الادب‌، الطبعه الاولی، قاهره: دارالکتب والوثائق القومیه، 1423ق‌. 94. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، الطبعه الثالثه، بیروت: مؤسسه الاعلمی، 1409ق. 95. وحید بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل، الفوائد الرجالیه، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا. 96. یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب واضح، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
متن کامل [PDF 617 kb]   (230 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: عمومى
دریافت: ۱۳۹۶/۶/۲۹ | پذیرش: ۱۳۹۶/۶/۲۹ | انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۹