حدیث پژوهی

حدیث پژوهی

کاوشی فقهی در احادیث احیای امر و چالش کاربستی آن در هفتم صفر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم.
چکیده
رویکرد فقهی- اجتهادی بر اساس عقلانیت و عرفیت با توجه به ژرف‌اندیشی خاص خود شیوه‎ای کارآمد در کشف لایه‎های محتوایی قرآن کریم و روایات معتبر است. چنین ژرف‌اندیشی در روایات احیای امر اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌عنوان یک خانواده حدیثی از دو جهت مهم است؛ نخست، کشف لایه‎های محتوایی پنهان و دوم، چالش کاربستی این محتوی در تقارن دو مناسب در مثل هفتم صفر است که از یک‌سو میلاد امام موسی بن جعفر علیهمالسلام و از سوی دیگر شهادت امام حسن علیه‌السلام گزارش شده است، درحالی‌که برپایی مراسم سرور و حزن به‌صورت توأمان در جهت احیای امر به‌خصوص در رسانه‎های عمومی، یا غیرممکن و یا بسیار سخت است. مطابق این کنکاش فقهی برپایی مراسم ذکر و یاد اهل‌بیت علیهم‌السلام و تقویت علقه عاطفی بین مردم و ایشان از مصادیق جدی احیای امر است و این مهم لزوماً منحصر به نشر معارف و علوم نیست. در مورد میلاد امام موسی بن جعفر علیهماالسلام در هفتم صفر نیز دلیل قانع‌کننده‌ای یافت نشد، بلکه این گزارش نسبت به ذی‌الحجه قابل‌اعتنا و مهم است. رخ‎ داد شهادت امام مجتبی علیه‌السلام در هفتم صفر نیز در کنار سایر گزارشات دارای وجاهت تاریخی و رسمیت کامل و کافی است.
پژوهش حاضر با روش تحلیلی- توصیفی و مطالعات کتابخانه‎ای در نیل به دو جهت مذکور انجام‌یافته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Jurisprudential Exploration of the Hadiths on Iḥyāʾ al-Amr and the Challenges of Its Application on the 7th of Safar

نویسنده English

Seyed Mohammad Hassan Momeni
Corresponding Author, Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran; Professor of Kharej (Advanced Seminars) in Jurisprudence and Principles, Qom Seminary
چکیده English

Abstract
Based on a jurisprudential-ijtihādī analysis of the hadiths concerning Iḥyāʾ al-Amr (the revival of the rights) of the Ahl al-Bayt (as), this study examines these traditions as a coherent hadith cluster from two perspectives. First, it seeks to uncover the deeper layers of their meaning and demonstrate that reviving the rightsis not limited to teaching and disseminating knowledge; it also includes holding ceremonies in accordance with the occasions of joy and mourning associated with the Ahl al-Bayt (as). Second, it examines the practical challenge arising from the concurrence of two reported occasions on the 7th of Safar: the birth of Imam Musa ibn Jaʿfar (as) and the martyrdom of Imam Hasan (as). Holding both celebratory and mourning ceremonies on the same day, particularly in public media, may be difficult or impracticable. Among the two reports, the report concerning the martyrdom has greater historical authority according to the study. Attention to this issue can help resolve the practical challenge of applying the hadiths on reviving the rights to this occasion. The present study employs a descriptive-analytical method and library research to address these two dimensions.

کلیدواژه‌ها English

Reviving the rights
Imam Hasan (as)
Imam Musa ibn Jaʿfar (as)
7th of Safar
martyrdom
ابن جریر، محمد. (1413 ق). دلائل الامامه. چاپ 1، قم: بنیاد بعثت.
ابن داوود، حسن. (1342). رجال ابن داوود. چاپ 1، تهران: دانشگاه تهران.
ابن رسته، احمد بن عمر. (1891 م). الاعلاق النفیسه. هلند: لیدن.
ابن شهرآشوب، محمد. (بی‌تا). مناقب آل ابی‌طالب، علیهم‌السلام. چاپ 1، قم: علامه.
ابن فتّال نیشابوری، محمد بن احمد. (1381). روضه الواعظین. محقق: غلامحسین مجیدی، چاپ اول، قم: دلیل ما.
ابن قتیبه دینوری، عبدالله. (1992 م). المعارف. چاپ 6، قاهره: الهیئه المصریه.
اسلامی، هادی. (1401). [بررسی سندی و دلالی حدیث رحم الله عبدا أحیی امرنا]. دو فصلنامه حدیث پژوهی. دوره 14، شماره 2، شماره پیاپی 28، ص 291 تا 312.
اشکوری، سید احمد. (1413 ق). مؤلفات الزیدیه. چاپ 1، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
امین، حسن بن محسن. (1408 ق). مستدرکآ أعیان الشیعه. چاپ 1، بیروت: دار التعارف.
آیت‌الله خوئی، سید ابوالقاسم . (1372). معجم رجال الحدیث. چاپ 2، بی‌جا: بی‌نا.
برقى، احمد بن محمد بن خالد . (1371). المحاسن. محقق: جلال‌الدین محدث، چاپ 2، قم: دار الکتب الإسلامیه.
ثقه‌الاسلام کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). الکافی. محقق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، چاپ 4، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (1420 ق). المستدرک علی الصحیحین. چاپ 1، بیروت: مکتبه العصریه.
حسینی حلی، حسین بن کمال. (1386). زبده الاقوال. چاپ 1، قم: دار الحدیث.
حموی، یاقوت. (بی‌تا). معجم البلدان. چاپ 2، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
الرسی، قاسم بن ابراهیم. (1419 ق). تثبیت الامامه. محقق: صالح وردانی، چاپ 1، بیروت: الغدیر.
سید بن طاووس، على بن موسى. (1409). اقبال الاعمال. چاپ 2، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
سید بن طاووس، على بن موسى. (1368). فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم. چاپ 1، قم: دار الذخائر.
سید بن طاووس، على بن موسى. (1413 ق). الیقین باختصاص مولانا علیّ علیه‌السلام بإمره المؤمنین. محقق: اسماعیل انصارى زنجانى خوئینى، قم: دار الکتاب.
شعرانی، حسین. (بی‌تا). عیون المعجزات. چاپ 1، قم: داوری.
شهید اول، محمد. (1430 ق، الف). موسوعه الشهید الاول، کتاب الدروس. قم: الاعلام الاسلامی.
شهید اول، محمد. (1430 ق، ب). موسوعه الشهید الاول، کتاب الذکری. قم: الاعلام الاسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین. (1413 ق). مسالک الافهام. چاپ 1، قم: موسسه معارف اسلامی.
شوشتری، محمدتقی. (1410 ق). قاموس الرجال. چاپ 2، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
شیخ آقابزرگ تهرانی، محمد. (1403 ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه. چاپ 3، بیروت: دار الأضواء.
شیخ بهائی، محمد بن حسین. (1386). جامع عباسی. چاپ 1، قم: جامعه مدرسین.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة. چاپ 1، قم: آل‌البیت علیهم‌السلام.
شیخ صدوق، محمد بن على. (1378) . عیون اخبار الرضا علیه‌السلام. چاپ 1، تهران: نشر جهان.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1407 ق). تهذیب الاحکام. چاپ 4، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1414 ق). الامالی. چاپ 1، قم: دار الثقافه.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1427 ق). رجال الطوسی. چاپ 3، قم: جامعه مدرسین.
شیخ کفعمی، ابراهیم. (1403 ق). المصباح. چاپ 2، قم: دار الرضی.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (1413 ق، الف). الارشاد. چاپ 1، قم: کنگره شیخ مفید.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (1413 ق، ب). مسار الشیعه. چاپ 1، قم: کنگره شیخ مفید.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (1413 ق، ج). المقنعه. چاپ 1، قم: کنگره شیخ مفید.
صدر، محمدباقر. (1417 ق). بحوث فی علم الاصول. مقرر: حسن عبدالستار، چاپ 1، بیروت: الدار الاسلامیه.
صفار، محمد بن حسن. (1404 ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد. محقق: محسن کوچه باغى، چاپ 2، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
طبرسی، فضل. (1376(. اعلام الوری. چاپ 1، قم: موسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
عاملی، حسین). 1360(. وصول الأخیار الی اصول الأخبار. چاپ 1، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
علامه مجلسی، محمدباقر. (1403 ق). بحارالانوار. چاپ 2، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
کاشف الغطا، جعفر. (بی‌تا). کشف الغطاء. چاپ 1، اصفهان: مهدوی.
مامقانی، عبدالله. (1381( . تنقیح المقال. چاپ 1، قم: آل البیت علیهم‌السلام.
محدث نوری، حسین بن محمد. (1408 ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. چاپ 1، قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
مسعودی، علی. (1417 ق). اثبات الوصیه. چاپ 1، قم: انصاریان.
مقدسی، یدالله. (1398). [بررسی و نقد گزارش‏های تاریخ شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام]. فصلنامه تاریخ اسلام. سال یازدهم، شماره سوم و چهارم، شماره مسلسل 43 و 44، ص 92 تا 121.
مؤمنی، سید محمدحسن. (1390). از این صبح روشن در اثبات سند زیارت عاشورا. چاپ 6، قم: دلیل ما.
نجاشی، احمد. (1365). رجال النجاشی. چاپ 1، قم: جامعه مدرسین.
نجفی، محمدحسن. (بی‌تا). جواهر الکلام. چاپ 7، بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
References
Āl- Kāshif al-Ghiṭā, J. (n.d.). Kashf al-ghiṭāʾ (1st ed.). Isfahan: Mahdavī. (in Arabic)
Al-ʿĀmilī, Ḥ. (1981). Wuṣūl al-akhyār ilā uṣūl al-akhbār (1st ed.). Qom: Majmaʿ-e Dhakhāʾer-e Eslāmī. (in Arabic)
 Al-ʿĀmilī, M. ibn Ḥ. (2007). Jāmiʿ-e ʿAbbāsī (1st ed.). Qom: Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Persian)
Al-Barqī, A. ibn M. ibn Kh. (1992). Al-Maḥāsin (J. Moḥaddith, Ed., 2nd ed.). Qom: Dār al-Kutub al-Islāmīyah. (in Arabic)
Al-Ḥākim al-Nīshābūrī, M. ibn ʿA. (1999). Al-Mustadrak ʿalā al-ṣaḥīḥayn (1st ed.). Beirut: Maktabat al-ʿAṣrīyah. (in Arabic)
Al-Ḥillī, Ḥ. ibn K. (2007). Zubdat al-aqwāl (1st ed.). Qom: Dār al-Ḥadīth. (in Arabic)
Al-Ḥusaynī, Ḥ. ibn K. (2007). Zubdat al-aqwāl (1st ed.). Qom: Dār al-Ḥadīth. (in Arabic)
Al-Kulaynī, M. ibn Y. (1987). Al-Kāfī (ʿA. A. Ghaffārī & M. Ākhūndī, Eds., 4th ed.). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyah. (in Arabic)
Al-Majlisī, M. B. (1983). Biḥār al-anwār (2nd ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Al-Māmāqānī, ʿA. (2002). Tanqīḥ al-maqāl (1st ed.). Qom: Āl al-Bayt. (in Arabic)
Al-Masʿūdī, ʿA. (1997). Ithbāt al-waṣīyah (1st ed.). Qom: Anṣārīyān. (in Arabic)
Al-Mufīd, M. ibn M. (1992a). Al-Irshād (1st ed.). Qom: Kongereh-ye Shaykh Mufīd. (in Arabic)
Al-Mufīd, M. ibn M. (1992b). Masār al-shīʿah (1st ed.). Qom: Kongereh-ye Shaykh Mufīd. (in Arabic)
Al-Mufīd, M. ibn M. (1992c). Al-Muqniʿah (1st ed.). Qom: Kongereh-ye Shaykh Mufīd. (in Arabic)
Al-Najāshī, A. (1986). Rijāl al-Najāshī (1st ed.). Qom: Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Arabic)
Al-Najafī, M. Ḥ. (n.d.). Jawāhir al-kalām (7th ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Al-Rassī, Q. ibn I. (1998). Tathbīt al-imāmah (Ṣ. Wardānī, Ed., 1st ed.). Beirut: Al-Ghadīr. (in Arabic)
Al-Ṣadr, M. B. (1997). Buḥūth fī ʿilm al-uṣūl (Ḥ. ʿAbd al-Sattār, Comp., 1st ed.). Beirut: Al-Dār al-Islāmīyah. (in Arabic)
Al-Ṣaffār, M. ibn Ḥ. (1984). Baṣāʾir al-darajāt fī faḍāʾil Āl Muḥammad (M. Kūcheh Bāghī, Ed., 2nd ed.). Qom: Ketābkhāneh-ye Āyatollāh Marʿashī Najafī. (in Arabic)
Al-Shahīd al-Awwal, M. (2010a). Kitāb al-durūs. In Mawsūʿat al-shahīd al-awwal. Qom: Al-Aʿlām al-Islāmī. (in Arabic)
Al-Shahīd al-Awwal, M. (2010b). Kitāb al-dhikrā. In Mawsūʿat al-shahīd al-awwal. Qom: Al-Aʿlām al-Islāmī. (in Arabic)
Al-Shahīd al-Thānī, Z. (1992). Masālik al-afhām (1st ed.). Qom: Muʾassaseh-ye Maʿāref-e Eslāmī. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Bahāʾī, M. ibn Ḥ. (2007). Jāmiʿ-e ʿAbbāsī (1st ed.). Qom: Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Persian)
Al-Shaykh al-Ḥurr al-ʿĀmilī, M. ibn Ḥ. (1988). Tafṣīl wasāʾil al-shīʿah (1st ed.). Qom: Āl al-Bayt. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (1987). Tahdhīb al-aḥkām (4th ed.). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyah. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (1993). Al-Amālī (1st ed.). Qom: Dār al-Thaqāfah. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (2006). Rijāl al-Ṭūsī (3rd ed.). Qom: Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Kafʿamī, I. (1982). Al-Miṣbāḥ (2nd ed.). Qom: Dār al-Raḍī. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Mufīd, M. ibn M. (1992a). Al-Irshād (1st ed.). Qom: Kongereh-ye Shaykh Mufīd. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Mufīd, M. ibn M. (1992b). Masār al-shīʿah (1st ed.). Qom: Kongereh-ye Shaykh Mufīd. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Mufīd, M. ibn M. (1992c). Al-Muqniʿah (1st ed.). Qom: Kongereh-ye Shaykh Mufīd. (in Arabic)
Al-Shaykh al-Ṣadūq, M. ibn ʿA. (1999). ʿUyūn akhbār al-Riḍā (1st ed.). Tehran: Nashr-e Jahān. (in Arabic)
Al-Shūshtarī, M. T. (1990). Qāmūs al-rijāl (2nd ed.). Qom: Intishārāt-e Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Arabic)
Al-Ṭabrisī, F. (1997). Aʿlām al-warā (1st ed.). Qom: Muʾassaseh-ye Āl al-Bayt. (in Arabic)
Al-Ṭihrānī, Āqā Buzurg, M. (1983). Al-Dharīʿah ilā taṣānīf al-shīʿah (3rd ed.). Beirut: Dār al-Aḍwāʾ. (in Arabic)
Amīn, Ḥ. ibn M. (1988). Mustadrakāt aʿyān al-shīʿah (1st ed.). Beirut: Dār al-Taʿāruf. (in Arabic)
Ashkūrī, S. A. (1992). Muʾallafāt al-Zaydīyah (1st ed.). Qom: Ketābkhāneh-ye Āyatollāh Marʿashī Najafī. (in Arabic)
Eslamī, H. (2022).. Hadith Studies (Do-Faṣlnāmeh-ye Ḥadīth Pazhūhī), 14(2), 291–312. (in Persian)
Ḥamawī, Y. (n.d.). Muʿjam al-buldān (2nd ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Ibn al-Dāwūd, Ḥ. (1963). Rijāl Ibn al-Dāwūd (1st ed.). Tehran: Dāneshgāh-e Tehrān. (in Arabic)
Ibn Fattāl al-Nīshābūrī, M. ibn A. (2002). Rawḍat al-wāʿiẓīn (Gh. Ḥ. Majīdī, Ed., 1st ed.). Qom: Dalīl-e Mā. (in Arabic)
Ibn Jarīr, M. (1992). Dalāʾil al-imāmah (1st ed.). Qom: Bunyād-e Beʿthat. (in Arabic)
Ibn Qutaybah al-Dīnawarī, ʿA. (1992). Al-Maʿārif (6th ed.). Cairo: Al-Hayʾah al-Miṣrīyah. (in Arabic)
Ibn Rustah, A. ibn ʿU. (1891). Al-Aʿlāq al-nafīsah. Leiden: Brill. (in Arabic)
Ibn Shahrāshūb, M. (n.d.). Manāqib Āl Abī Ṭālib (1st ed.). Qom: ʿAllāmah. (in Arabic)
Ibn Ṭāwūs, ʿA. ibn M. (1988). Al-Iqbāl al-aʿmāl (2nd ed.). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyah. (in Arabic)
Ibn Ṭāwūs, ʿA. ibn M. (1989). Faraj al-mahmūm fī tārīkh ʿulamāʾ al-nujūm (1st ed.). Qom: Dār al-Dhakhāʾir. (in Arabic)
Ibn Ṭāwūs, ʿA. ibn M. (1992). Al-Yaqīn bi-ikhtiṣāṣ mawlānā ʿAlī bi-imrat al-muʾminīn (I. Anṣārī Zanjānī Khūʾīnī, Ed.). Qom: Dār al-Kitāb. (in Arabic)
Āyatollāh Khūʾī, S. A. (1993). Muʿjam rijāl al-ḥadīth (2nd ed.). [n.p.]: [n.p.]. (in Arabic)
Majlisī, M. B. (1983). Biḥār al-anwār (2nd ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Māmāqānī, ʿA. (2002). Tanqīḥ al-maqāl (1st ed.). Qom: Āl al-Bayt. (in Arabic)
Moʾmenī, S. M. Ḥ. (2011). Az in ṣobḥ-e rowshan—dar ithbāt-e sanad-e zīyārat-e ʿĀshūrā (6th ed.). Qom: Dalīl-e Mā. (in Persian)
Moqaddasī, Y. (2019).. Journal of Islamic History (Faṣlnāmeh-ye Tārīkh-e Eslām), 11(3–4), 92–121. (in Persian)
Muḥaddith al-Nūrī, Ḥ. ibn M. (1988). Mustadrak al-wasāʾil wa mustanbaṭ al-masāʾil (1st ed.). Qom: Muʾassaseh-ye Āl al-Bayt. (in Arabic)
Najāshī, A. (1986). Rijāl al-Najāshī (1st ed.). Qom: Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Arabic)
Najafī, M. Ḥ. (n.d.). Jawāhir al-kalām (7th ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Ṣadr, M. B. (1997). Buḥūth fī ʿilm al-uṣūl (Ḥ. ʿAbd al-Sattār, Comp., 1st ed.). Beirut: Al-Dār al-Islāmīyah. (in Arabic)
Ṣaffār, M. ibn Ḥ. (1984). Baṣāʾir al-darajāt fī faḍāʾil Āl Muḥammad (M. Kūcheh Bāghī, Ed., 2nd ed.). Qom: Ketābkhāneh-ye Āyatollāh Marʿashī Najafī. (in Arabic)
Shahīd al-Awwal, M. (2010a). Kitāb al-durūs. In Mawsūʿat al-shahīd al-awwal. Qom: Al-Aʿlām al-Islāmī. (in Arabic)
Shahīd al-Awwal, M. (2010b). Kitāb al-dhikrā. In Mawsūʿat al-shahīd al-awwal. Qom: Al-Aʿlām al-Islāmī. (in Arabic)
Shahīd al-Thānī, Z. (1992). Masālik al-afhām (1st ed.). Qom: Muʾassaseh-ye Maʿāref-e Eslāmī. (in Arabic)
Shaykh al-Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (1987). Tahdhīb al-aḥkām (4th ed.). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyah. (in Arabic)
Shaykh al-Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (1993). Al-Amālī (1st ed.). Qom: Dār al-Thaqāfah. (in Arabic)
Shaykh al-Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (2006). Rijāl al-Ṭūsī (3rd ed.). Qom: Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Arabic)
Shaykh al-Ṣadūq, M. ibn ʿA. (1999). ʿUyūn akhbār al-Riḍā (1st ed.). Tehran: Nashr-e Jahān. (in Arabic)
Shiʿrānī, Ḥ. (n.d.). ʿUyūn al-muʿjizāt (1st ed.). Qom: Dāvarī. (in Arabic)
Shūshtarī, M. T. (1990). Qāmūs al-rijāl (2nd ed.). Qom: Intishārāt-e Jāmiʿeh-ye Modarresīn. (in Arabic)
Ṭabrisī, F. (1997). Aʿlām al-warā (1st ed.). Qom: Muʾassaseh-ye Āl al-Bayt. (in Arabic)
Tihrānī, Āqā Buzurg, M. (1983). Al-Dharīʿah ilā taṣānīf al-shīʿah (3rd ed.). Beirut: Dār al-Aḍwāʾ. (in Arabic).