حدیث پژوهی

حدیث پژوهی

تبیین دیدگاه تاریخی– حدیثی شیخ انصاری در شکل‌گیری نظریه اصالة الصدور در اعتبارسنجی روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه قم، قم، ایران، نویسنده مسئول
2 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، قم، ایران
چکیده
شیخ انصاری از بزرگ‌ترین علمای شیعه است که علاوه بر نگارش آثار فقهی و اصولی، دارای تحقیقاتی در اعتبارسنجی روایات است که بیانگر دقت نظر او، به‌خصوص نسبت به مبانی قدمای امامیه است. این پژوهش با روشی توصیفی– تحلیلی و با تتبع در آثار شیخ، دیدگاه تاریخی - حدیثی وی را تبیین می‌کند و نشان می‌دهد که روش اعتبارسنجی شیخ منطبق بر دیدگاه قدما مبنی بر حصول اطمینان به صدور روایات بر اساس قرائن داخلی و خارجی است. شیخ با توجه به پالایش و دقت‌هایی که در روند نقل احادیث صورت گرفته است، اکثر روایات را صادر از معصومان (علیهم‌السلام) می‌داند که از نتایج این اطمینان، شکل‌گیری نظریۀ اصالة الصدور در مورد روایات کتب حدیثی معتبر است. لذا اصلی‌ترین نقش سند در نگاه وی، ترجیح‌دادن یکی از دو روایت در شرایط تعارض است. شیخ انصاری پس از بررسی دقیق احوال راویان و نحوه ورود روایات در کتب حدیثی، وجود روایت در کتاب حدیثی معتبر را قرینه‌ای بر صدور اطمینان‌بخش می‌داند. البته گاهی با توجه به وجود قرائن قوی و معارض، اطمینان به صدور روایت، خدشه‌دار می‌شود و محقق با بهره‌گیری از قرائن خارجی به ترمیم اطمینان می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Shaykh al-Ansari’s Historical-Hadith Perspective and the Formation of Aṣālat al-Ṣudūr in Hadith Evaluation

نویسندگان English

Mahdi Geramipour 1
Mohammad Javad Taki 2
1 Assistant Professor, Department of Fiqh and Foundations of Law, University of Qom, Qom, Iran. (Corresponding Author)
2 Instructor of Advanced Seminary Courses, Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

Shaykh al-Ansari is among the foremost Imami Shi‘i scholars. In addition to his major works in fiqh and uṣūl al-fiqh, his writings contain significant discussions of hadith evaluation that reveal the precision of his approach, particularly with regard to the methodological foundations of the early Imami scholars. Employing a descriptive-analytical method and a close examination of al-Ansari’s works, this study elucidates his historical perspective on hadith and argues that his method of evaluating reports accords with the early Imami approach, in which acceptance depends on attaining confidence that a report genuinely originated from the Infallibles (wuthūq al-ṣudūr), on the basis of internal and external corroborative indicators (qarāʾin). In light of the filtering and careful scrutiny that accompanied the transmission of hadith, al-Ansari maintains that most reports originated from the Infallibles. This confidence provides the basis for the doctrine of aṣālat al-ṣudūr, namely, the presumption of a report’s provenance from the Infallibles, with respect to reports contained in authoritative hadith collections. Accordingly, the principal function of the isnād, in his view, is to serve as a criterion of preference between conflicting reports. After carefully examining the transmitters and the processes by which reports entered hadith compilations, al-Ansari regards the inclusion of a report in an authoritative hadith collection as an indicator supporting confidence in its provenance. Where strong countervailing indicators undermine such confidence, however, the scholar may seek to re-establish it through external corroborative evidence.

کلیدواژه‌ها English

Hadith evaluation
concept of reliability (wathāqa)
confidence in hadith provenance (wuthūq al-ṣudūr)
early Imami definition
احمد بن فارس. (1404 ق). معجم مقائیس اللغة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
استرآبادى، محمد بن على‏. (1422 ق). منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال‏. قم: مؤسسة آل البیت k.
اصغری؛ سنایی؛ مهاجری. (1393 ش). مقاله انسداد از دیدگاه ایه الله زنجانی. مجله تا اجتهاد، ش 12، 5-30
اصفهانی، محمد حسین. (1404 ق). الفصول الغرویه. الحجریه، قم: دارالاحیاء العلوم الاسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1432 ق.الف). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1432 ق.ب). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1413 ق الف). کتاب الصوم. قم: کنگره جهان بزرگداشت شیخ انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1413 ق ب). أحکام الخلل فی الصلاة. قم: کنگره جهان بزرگداشـت شـیخ انصار ی.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۱ ق). رسالة فی الرضاع. قم: دارالذخائر.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۵ ق. الف). رسالة فی الوصایا. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۵ ق. ب). کتاب الزکاة. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۵ ق. ج). کتاب الصلاة. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۳ ق.ج). کتاب الطهارة. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۱۳ ق.د). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
آخوند خراسانی، محمد کاظم. (1384 ش). دررالفوائد (الجدیده). تهران: موسسه توسعه فرهنگ قرآنی.
آشتیانی، محمد حسن. (1429 ق). بحرالفوائد فی شرح الفرائد. بیروت: موسسه التاریخ العربی.
بحرانی، یوسف. (1363 ش). حدائق الناظره. قم: موسسه النشر الاسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1407 ق). وسائل الشیعه. قم: دار الاحیاء التراث العربی.
حسن بن زین‌الدین. (1362 ش). مُنتقی الجُمان. قم: موسسة النشر الإسلامی.
حلی، ابی جعفر محمد بن ادریس. (1410 ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: موسسه نشر اسلامی.
دیمه کار، محسن؛ باقری، محمد مهدی. (تابستان 1396). انجبار ضعف سند و گونه‌های آن از منظرشیخ انصاری. تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا i .سال چهاردهم، شماره 2. 59-86
دیمه کار، محسن؛ باقری، محمد مهدی. (تابستان 1395). واکاوی شیوه‌های شیخ انصاری در نقد سند حدیث. فقه و اصول. شماره 105. 65-87
شبیری زنجانی، سید موسی. (1398 ش). جرعه ای از دریا. قم: موسسه کتاب شناسی شیعه (موسسه تراث الشیعه).
شیخ بهایی، محمّد بن حسین. (1414 ق). مشرق الشمسین. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیّة.
طوسی، محمد بن جعفر. (1404 ق). اختیار معرفه الرجال. موسسه ال البیت k.
طوسی، محمد بن جعفر. (1390 ق). الاستبصار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن جعفر. (1407 ق). تهذیب الاحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن جعفر. (1417 ق). عده الاصول. قم: مطبعه ستاره.
علم‌الهدی، علی بن حسین (سید مرتضی). (۱۳۷۶ ش). الذریعة إلى أصول الشریعة. تصحیح و تعلیق ابوالقاسم گرجی. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
فیض کاشانی، محمد محسن. (1406 ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام امیرالمومنین k.
کرکی، حسین. (1977 م). هدایه الابرار. بغداد: احیاء الاحیاء.
کلباسى، محمد بن محمدابراهیم‏. (1422 ق). الرسائل الرجالیة. قم: مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363 ش). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مامقانی، عبدالله. (بی‌تا). مقباس الهدایه فی علم الدرایة. قم: موسسة آل البیت (علیهم‎السلام).
مجاهد، محمد علی. (بی‌تا). مفاتیح الاصول. قم: موسسه آل البیت k.
مصطفوى، حسن. (1402 ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
میرزای قمی، ابوالقاسم. (1324 ق). قوانین الاصول. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
نجاشی، احمد بن علی. (1407 ق). رجال النجاشی. قم: موسسه نشر اسلامی.
همتیان، هادی؛ همتیان، مهدی. (۱۴۰۱ ش). «فرایند اعتبارسنجی حدیث از منظر شیخ انصاری». علوم قرآن و حدیث، دوره ۵۴، شماره ۲، صص ۲۴۵-۲۶۳.
References
Akhund Khorasani, M. K. (2005). Durar al-Fawāʾid (al-Jadīdah). Tehran: Qur'anic Culture Development Institute. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1991). Risālah fī al-Riḍāʿ. Qom: Dār al-Dhakhāʾir. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1993a). Kitāb al-Ṣawm. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1993b). Aḥkām al-Khalal fī al-Ṣalāh. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1993c). Kitāb al-Ṭahārah. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1993d). Kitāb al-Nikāḥ. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1995a). Risālah fī al-Waṣāyā. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1995b). Kitāb al-Zakāh. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (1995c). Kitāb al-Ṣalāh. Qom: World Congress Commemorating Shaykh al-Ansari. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (2011a). Farāʾid al-Uṣūl. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islāmī. [In Arabic]
Ansari, M. ibn M. A. (2011b). Kitāb al-Makāsib. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islāmī. [In Arabic]
Asghari, Sanaei, & Mohajeri. (2014). Ensedād az didgāh-e Āyatollāh Zanjāni. Majalle-ye Tā Ejtehād, 12, 5–30. [In Persian]
Ashtiani, M. H. (2008). Baḥr al-Fawāʾid fī Sharḥ al-Farāʾid. Beirut: Muʾassasat al-Tārīkh al-ʿArabī. [In Arabic]
Astarabadi, M. ibn ʿA. (2001). Manhaj al-Maqāl fī Taḥqīq Aḥwāl al-Rijāl. Qom: Āl al-Bayt Foundation (AS). [In Arabic]
Bahrani, Y. (1984). al-Ḥadāʾiq al-Nāḍirah. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Arabic]
Dimehkar, M., & Bagheri, M. M. (2016). Vākāvi-ye shivehā-ye Shaykh Ansari dar naqd-e sanad-e hadith. Fiqh va Usul, 48(2), 65–87. https://doi.org/10.22067/fiqh.v48i25.36256 [In Persian]
Dimehkar, M., & Bagheri, M. M. (2017). Enjebār-e zaʿf-e sanad va gunehā-ye ān az manzar-e Shaykh Ansari. Tahqiqāt-e Olum-e Qurʾān va Hadith, 14(2), 59–86. [In Persian]
Faydh Kashani, M. M. (1986). al-Wāfī. Isfahan: Imam Amir al-Muʾminin ʿAli (AS) Library. [In Arabic]
Hamtiyan, H., & Hamtiyan, M. (2023). Farāyand-e eʿtebārsanji-ye hadith az manzar-e Shaykh Ansari. Olum-e Qur'an va Hadith, 54(2), 245–263. https://doi.org/10.22067/jquran.2022.69372.1075 [In Persian]
Hasan ibn Zayn al-Din. (1983). Muntaqā al-Jumān. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Arabic]
Hilli, M. ibn I. (1990). al-Sarāʾir al-Ḥāwī li-Taḥrīr al-Fatāwā. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Arabic]
Hurr al-Amili, M. ibn H. (1987). Wasāʾil al-Shīʿah. Qom: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
Ibn Faris, A. (1984). Muʿjam Maqāyīs al-Lughah. Qom: Islamic Propagation Office Publications. [In Arabic]
Isfahani, M. H. (1984). al-Fuṣūl al-Gharawiyyah. Lithographic ed. Qom: Dār Iḥyāʾ al-ʿUlūm al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Kalbasi, M. ibn M. I. (2001). al-Rasāʾil al-Rijāliyyah. Qom: Dar al-Hadith Scientific-Cultural Institute. [In Arabic]
Karaki, H. (1977). Hidāyat al-Abrār. Baghdad: Iḥyāʾ al-Iḥyāʾ. [In Arabic]
Kulaynī, M. ibn Y. (1984). al-Kāfī. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Mamaqani, A. (n.d.). Miqbās al-Hidāyah fī ʿIlm al-Dirāyah. Qom: Āl al-Bayt Foundation (AS). [In Arabic]
Mirza Qummi, A. Q. (1906). Qawānīn al-Uṣūl. Tehran: al-Maktabah al-ʿIlmiyyah al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Mujahid, M. A. (n.d.). Mafātīḥ al-Uṣūl. Qom: Āl al-Bayt Institute (AS). [In Arabic]
Mustafawi, H. (1982). al-Taḥqīq fī Kalimāt al-Qurʾān al-Karīm. Tehran: Markaz al-Kitāb lil-Tarjamah wa al-Nashr. [In Arabic]
Najashi, A. ibn A. (1987). Rijāl al-Najāshī. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Arabic]
Shaykh Baha’i, M. ibn H. (1994). Mashriq al-Shamsayn. Mashhad: Majmaʿ al-Buḥūth al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Shobayri Zanjani, S. M. (2019). Jorʿeh-i az Daryā. Qom: Shiʿa Bibliography Institute (Turāth al-Shīʿa Institute). [In Persian]
Tusi, M. (1970). al-Istibṣār. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Tusi, M. (1984). Ikhtiyār Maʿrifat al-Rijāl. Āl al-Bayt Institute (AS). [In Arabic]
Tusi, M. (1987). Tahdhīb al-Aḥkām. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Tusi, M. (1996). ʿUddat al-Uṣūl. Qom: Setareh Press. [In Arabic]