حدیث پژوهی

حدیث پژوهی

بایسته‌های حدیث‌شناختی آموزه‌های مهدویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار. گروه معارف قرآن و حدیث. دانشگاه معارف اسلامی، قم. ایران. نویسنده مسئول
2 دانشیار. گروه شیعه شناسی. دانشگاه تهران. تهران. ایران
چکیده
مقصود از بایسته‌های حدیث‌شناختی مهدویت، الزام‌های مرتبط با دانش‌های حدیثی است که در آموزه‌های نقلی مهدویت ضروری است، مورد توجه قرار گیرد. گرچه بایسته‌های مشترک در روایت‌شناسی و راوی‌شناسی به موضوع‌های گوناگون قابل تسری است؛ اما در مبحث مهدویت، برخی از آن‌ها بیشتر نمود دارند یا سزاوار است تأکید بیشتری شوند. دانستن فرآیند بررسی روایات مهدویت از تبارشناسی منابع و اسناد تا توجه به آسیب‌های حدیثی که غالباً از بیرون بر روایت وارد شده، ازجمله بایسته‌های مربوط است. دستاوردهای مقاله را می‌توان این‌گونه برشمرد: با شناخت موضوع روایات مهدویت و موارد مشترک و متمایز بین شیعه و سنی در این مبحث سبب شناخت بیشتر در تشخیص روایات صحیح و سقیم با توجه به مبانی مذهب‌های اسلامی می‌گردد. آسیب‌های حدیث-شناختی مانند تصحیف و جعل و تقطیع و اسرائیلیات و تأویل‌گرایی و نقل به معنا، در روایات مهدویت فراوانی بالایی دارد. فرقه‌های مدعی مهدویت از این منافذ آسیب‌زا، احادیث مهدویت را به سود خود جعل یا تحریف معنوی نموده‌اند؛ مانند واقفیه و جریان انحرافی احمد الحسن بصری. نقل به معنا نیز با توجه به رمزی بودن برخی گزاره‌ها و تغییر آن از سوی راوی به سبب نادانستن یا تصحیف از سوی ناسخ کم‌اطلاع و نیز تقطیع روایات از سوی راویان و نویسندگان بعدی در فرآیند تبدیل نگارش‌های حدیثی نخستین به جوامع حدیثی و امثال آن، از دیگر موارد آسیب به فهم روایات مهدویت است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Essential Hadithological Requisites of Mahdist Teachings

نویسندگان English

Kamran Oveisi 1
Ruhollah Shakeri Zavardehi 2
1 Associate Professor, Department of Qur’an and Hadith Sciences, University of Islamic Ma'aref, Qom, Iran. (Corresponding Author)
2 Associate Professor, Department of Shi'a Studies, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The concept of the Hadithological Requirements of Mahdism refers to the essential obligations pertaining to Hadith sciences that must be taken into account in the transmitted teachings of Mahdism. Although the common requisites in narratology and transmitter-criticism (rijāl) can be extended to various subjects, in the context of Mahdism, some are more prominent or warrant greater emphasis. Understanding the process of examining Mahdist traditions—from tracing the genealogy of sources and chains of transmission (isnāds) to addressing the external textual damages often inflicted upon the traditions—constitutes one of these relevant requisites. The findings of this article can be summarized as follows: by recognizing the subject matter of Mahdist traditions and the commonalities and distinctions between Shi'a and Sunni schools in this regard, one can better distinguish between authentic (ṣaḥīḥ) and unsound (saqīm) traditions based on the principles of Islamic denominations. Hadithological flaws such as textual distortion (taṣḥīf), fabrication (ja'l), truncation (taqṭī'), Israelite traditions (Isrā'īliyyāt), excessive hermeneutical interpretation (ta'wīl-garā'ī), and tradition by meaning (naql bi al-ma'nā) are highly prevalent in Mahdist traditions. Sects claiming Mahdism have exploited these vulnerable channels to fabricate or spiritually distort Mahdist ḥadīths in their own favor, such as the Wāqifiyya and the deviant movement of Aḥmad al-Ḥasan al-Baṣrī. Furthermore, tradition by meaning—given the cryptic nature of some statements and their alteration by the transmitter due to ignorance, or textual distortion by an uninformed scribe, as well as the truncation of traditions by later transmitters and authors during the transition from early Ḥadīth writings to comprehensive collections and the like—are among the other factors that impair the correct understanding of Mahdist traditions.

کلیدواژه‌ها English

Pathology of Mahdavi Hadiths
Hadith Damages
Hadith Studies Requirements
Mahdavi Hadiths
Understanding Mahdavi Hadiths
آل‌سیدحیدرکاظمی، مصطفی. (بی‌تا). بشارةالاسلام فی ظهور صاحب الزمان. قم: مؤسسة آل‌البیت g.
آلعصفور، محسن. (1412). ظاهرة الغیبة و دعوی السفارة. قم: اسماعیلیان.
آیتی، نصرت‌الله. (1394). از تبار دجال (نقد مدعی یمانی). قم: مؤسسه آینده روشن.
ابوریه، محمود. (1994). اضواء علی السنة المحمدیة. قاهره: دارالمعارف.
ابن أبی‌زینب، محمد. (1397). الغیبة للنعمانی. تهران: صدوق.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1362). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1378). عیون أخبار الرضا U. تهران: جهان.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1395). کمال الدین و تمام النعمة. تهران: اسلامیه.
ابن حجر هیتمی، احمد. (بی‌تا). الصواعق المحرقة فی الرد علی اهل البدع و الزندقة. تهران: بینا.
ابن حماد، نعیم. (بی‌تا). الفتن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن صلاح، عثمان. (1419). مقدمه ابن صلاح و محاسن الاصطلاح. قاهره: دارالمعارف.
ابن طاووس، علی بن موسی. (1416). التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن. قم: مؤسسة صاحب الأمر Z.
ابن ماجه، ابوعبدالله. (1998). سنن ابن ماجه. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابوداود، سلیمان. (1420). سنن أبی‌داود. قاهره: دارالحدیث.
ازدی، معمر. (1421). الجامع (المطبوع فی آخر المصنف الصنعانی). بیروت: دارالکتب العلمیة.
اویسی، کامران. (1400). چیستی اصطلاح حدیثی روایت منتقله و ملاک انتقال و نقد و بررسی آن. حدیث‌پژوهی، 25، 275-300.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1401). الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول الله .   و سننه و ایامه (صحیح البخاری). بیروت: دارالفکر.
برقعی، علی‌اکبر. (1384). راهنمای دانشوران در ضبط نام‌ها. قم: جامعه مدرسین.
تبریزیان، عباس. (1425). العد التنازلی فی علائم ظهور المهدی Z آخر أوصیاء الرسول المصطفی .. بیروت: دار الأثر.
تجلیل تبریزی، ابوطالب. (1389). من هو المهدی. قم: انتشارات اسلامی.
جدیدی‌نژاد، محمدرضا. (1380). معجم مصطلحات الرجال و الدرایة. قم: دارالحدیث الثقافیه.
حسینی استرآبادی، علی. (1409). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حسینی جلالی، محمدرضا. (1375). المهدی فی أحادیث المسلمین حقیقة ثابتة. قم: مشعر.
حلی، حسن بن سلیمان. (1421). مختصر البصائر. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
خامه‌گر، محمد. (1390). آسیب‌شناسی روایات تفسیری با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی. آموزه‌های قرآنی، 14، 81-106.
خراسانی، محمدجواد. (1388). مهدی منتظر. مشهد: نورالکتاب.
خزاعی، علی بن محمد. (1419). تخریج الدلالات السمعیة علی ما کان فی عهد رسول الله صلی الله علیه و سلم من الحرف و الصنائع و العمالات الشرعیة. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
خوانساری، محمدباقر. (1390). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات. قم: اسماعیلیان.
رازی، فخرالدین محمد. (1420). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ربانی، محمدحسن. (بی‌تا). شیوۀ تألیف مصادر روایی فقه. مشهد: بینا.
سبط ابن جوزی، ابوالمظفر. (1401). تذکرة الخواص من الأمة بذکر خصائص الأئمة. بیروت: مؤسسه اهل البیت.
سفارینی حنبلی، محمد. (1402). لوامع الأنوار البهیة و سواطع الأسرار الأثریة لشرح الدرة المضیة فی عقد الفرقة المرضیة. دمشق: مؤسسه الخافقین.
سلطان‌زاده، رضا. (بی‌تا). سیری در کتاب‌های بهاییان. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
سلیمیان، خدامراد. (1396). بررسی اهتمام به نقل روایات مهدویت در منابع حدیثی اهل سنت. مشرق موعود، 43، 43-62.
سلیمیان، خدامراد. (1394). تحلیل و بررسی تصحیف و تحریف در برخی روایات مهدویت. پژوهش‌های مهدوی، 14، 97-126.
سیوطی، عبدالرحمن. (1383). تاریخ الخلفاء. بغداد: مکتبة المثنی.
سیوطی، عبدالرحمن. (1420). تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی. بیروت: دار الفکر.
سیوطی، عبدالرحمن. (1385). العرف الوردی فی أخبار المهدی. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة.
شاکر، احمدمحمد. (1417). الباعث الحثیث (شرح اختصار علوم الحدیث). ریاض: مکتبة المعارف.
شهرستانی، علی. (1430). منع تدوین الحدیث. قم: الرافد.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413). الرعایة فی علم الدرایة. قم: مکتبه آیة الله المرعشی النجفی.
صدر، حسن. (بی‌تا). نهایة الدرایة: شرح الوجیزة للشیخ البهائی. قم: مشعر.
صدر، محمدباقر. (1417). بحث حول المهدی (عبدالجبار شراره، محقق). قم: دارالغدیر.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طبرى، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
طریحی، فخرالدین. (1408). مجمع البحرین. تهران: دفتر نشر.
طوسی، محمد بن حسن. (1411). کتاب الغیبة. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (1420). الفهرست: فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
فلاح علی‌آباد، محمدعلی. (1395). بررسی و نقد شاخصه‌های تأویل‌گرایی در جریان‌های انحرافی مهدویت. انتظار موعود، 55، 101-126.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404). تفسیر القمی. قم: دارالکتاب.
عاملی، جعفرمرتضی. (1424). دراسة فی علامات الظهور. بیروت: مرکز الاسلامی للدراسات.
عباد، عبدالمحسن. (1402). الرد علی من کذب بالأحادیث الصحیحة الواردة فی المهدی. ریاض: دارالفضیلة.
عسقلانی، ابن حجر. (بی‌تا). فتح الباری بشرح صحیح البخاری. بیروت: دار الفکر.
عسکری، مرتضی. (1412). معالم المدرستین. تهران: مؤسسة البعثة.
عسکری، مرتضی. (1382). نقش ائمه در احیای دین. تهران: منیر.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380 ق). کتاب التفسیر. تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة.
فقیه ایمانی، مهدی. (1402). الإمام المهدی Z عند أهل السنة. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی U  العامة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1429). الکافی. قم: دارالحدیث.
کنجی شافعی، محمد. (1431). کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب. قم: مجمع احیای فرهنگ اسلامی.
کورانی، علی. (1420). رایات الهدی و الضلال فی عصر الظهور. بیروت: دار الرسول الأکرم.
کورانی، علی. (1428). معجم أحادیث الإمام المهدی Z. قم: مسجد مقدس جمکران.
گلپایگانی، ابوالفضل. (2001). کتاب الفرائد. هوفهایم، آلمان: مؤسسه مطبوعات امری آلمان.
مامقانی، عبدالله. (1428). مقباس الهدایة فی علم الدرایة. قم: دلیل ما.
متقی هندی، علی. (1399). البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان. قم: خیّام.
مجلسی، محمدباقر. (1402). بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
معارف، مجید، و دیگران. (1394). ردپای اسرائیلیات در روایات مهدوی. پژوهشنامه قرآن و حدیث، 16، 24-49.
معرفت، محمدهادی. (1379). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. قم: التمهید.
مفید، محمد بن محمد. (1413). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. قم: کنگره شیخ مفید.
مقدسی، مطهر بن طاهر. (بی‌تا). البدء و التاریخ. قاهره: المکتبة الثقافة الدینیة.
مقدسی شافعی، یوسف بن یحیی. (1433). عقد الدرر فی أخبار المنتظر Z. قم: مسجد جمکران.
مکارم شیرازی، ناصر. (1390). حکومت جهانی حضرت مهدی Z. قم: نسل جوان.
میرداماد، محمدباقر. (1388). الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة. قم: دارالحدیث.
نوبختی، حسن بن موسی. (1404). فرق الشیعة. بیروت: دارالأضواء.
نوری طبرسی، حسین. (1383). نجم الثاقب در احوال امام غایب علیه‌السلام. قم: جمکران.
نیشابوری، ابوعبدالله. (بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دارالمعرفة.
نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1412). المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسول الله .   (صحیح مسلم). قاهره: دارالحدیث.

References

Al-Askari, M. (1991). Ma’alim al-Madrasatayn. Tehran: Mu’assasat al-Bi’tha. [In Arabic]
Al-Askari, M. (2003). Naqsh-e A’emeh dar Ehya-ye Din. Tehran: Monir. [In Persian]
Al-Asqalani, I. H. (n.d.). Fath al-Bari bi-Sharh Ṣaḥīḥ al-Bukhari. Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
Al-Azdi, M. (2000). Al-Jami’. Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyya. [In Arabic]
Al-Barqi, A. i. M. i. K. (1992). Al-Mahasin (J. al-Din al-Muhaddith al-Urmawi, Ed.). (Vol. 2). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic]
Al-Bukhari, M. i. I. (1981). Ṣaḥīḥ al-Bukhari. Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
Al-Hilli, H. i. S. (2000). Mukhtasar al-Basa’ir. Qom: Mu’assasat al-Nashr al-Islami. [In Arabic]
Al-Huwayzi, 'A. 'A. i. J. (1994). Tafsir Nur al-Thaqalayn. Qom: Intisharat Isma’iliyan. [In Arabic]
Al-Kashshi, M. i. 'U. (1984). Rijal al-Kashshi (M. Rajai, Ed.). Qom: Mu’assasat Al al-Bayt. [In Arabic]
Al-Kulaynī, M. i. Y. (2008). Al-Kāfī. Qom: Dar al-Hadith. [In Arabic]
Al-Majlisī, M. B. (1982). Bihar al-Anwar. Beirut: Mu’assasat al-Wafa’. [In Arabic]
Al-Majlisī, M. B. (1984). Mir’at al-'Uqul. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic]
Al-Mufīd, M. i. M. (1992). Al-Irshad fi Ma’rifat Hujaj Allah 'ala al-'Ibad. Qom: Kongereh Sheikh Mofid. [In Arabic]
Al-Muttaqi al-Hindi, 'A. (2020). Al-Burhan fi 'Alamat Mahdi Akhir al-Zaman. Qom: Khayyam. [In Arabic]
Al-Najashi, A. i. 'A. (1986). Rijal al-Najashi (M. Shubayri Zanjani, Ed.). Qom: Jama’at al-Mudarrisin. [In Arabic]
Al-Nuri al-Tabarsi, H. (2004). Najm al-Thaqib fi Ahwal al-Imam al-Gha’ib. Qom: Jamkaran. [In Persian]
Al-Qummi, 'A. i. I. (1984). Tafsir al-Qummi. Qom: Dar al-Kitab. [In Arabic]
Al-Saffar, M. i. H. (1984). Basa’ir al-Darajat fi Fada’il Al Muhammad. Qom: Maktabat Ayatollah al-Mar’ashi al-Najafi. [In Arabic]
Al-Shahid al-Thani, Z. al-D. i. 'A. (1992). Al-Ri’ayah fi 'Ilm al-Dirayah. Qom: Maktabat Ayatollah al-Mar’ashi al-Najafi. [In Arabic]
Al-Tabarsi, F. i. H. (1993). Majma’ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an. Tehran: Naser Khosrow. [In Arabic]
Al-Tabari, M. i. J. (1991). Jami’ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Dar al-Ma’rifa. [In Arabic]
Al-Tusi, M. i. H. (1990). Al-Tibyan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-'Arabi. [In Arabic]
Al-Tusi, M. i. H. (1991). Kitab al-Ghayba. Qom: Mu’assasat al-Ma’arif al-Islamiyya. [In Arabic]
Al-Tusi, M. i. H. (2000). Al-Fihrist. Qom: Maktabat al-Muhaqqiq al-Tabataba’i. [In Arabic]
Falah Aliabad, M. A. (2016). Barresi va Naqd-e Shakhesha-ye Ta’wil-garai dar Jaryan-haye Enheravi-ye Mahdaviyat. Entezar-e Mow’ud, 55, 101-126. [In Persian]
Hussaini Jalalati, M. R. (1996). Al-Mahdi fi Ahadith al-Muslimin Haqiqa Thabita. Qom: Mash’ar. [In Arabic]
Khoshnoodi, M., & Montazerzadeh, M. (2020). Baznegahi-ye Tahlili be Farjam-e Bani-Isra’il dar Akhar al-Zaman ba Barresi-ye Tatbiqi-ye Ayat-e 4 ta 7-ye Surah-ye Isra. Mashreq-e Mow’ud, 53, 45-69. [In Persian]
Kourani, A. (2007). Mu’jam Ahadith al-Imam al-Mahdi (AJ). Qom: Masjid-e Muqaddas-e Jamkaran. [In Arabic]
Ma’aref, M., et al. (2015). Radpay-ye Isra’iliyyat dar Riwayat-e Mahdavi. Pazhuheshnameh-ye Qur’an va Hadith, 16, 24-49. [In Persian]
Murtada al-Amili, J. (2003). Dirasa fi 'Alamat al-Zuhur. Beirut: Markaz al-Islami li al-Dirasat. [In Arabic]
Naghipourfar, V., & Parvan, S. (2021). Barresi-ye Tafsiri-ye Zamineh-sazan-e Zuhur dar Ayat-e Aghazin-e Surah-ye Isra. Motale’at-e Tafsiri, 45, 97-122. [In Persian]
No’mani, M. i. I. (1978). Al-Ghayba. Tehran: Saduq. [In Arabic]
Noorbakhshi, H. i. M. (1984). Firaq al-Shi’a. Beirut: Dar al-Adwa’. [In Arabic]
Oveysi, K. (2021). Chisti-ye Istilah-e Hadithi-ye Riwayat-e Muntagheleh va Mlak-e Enteqal va Naqd va Barresi-ye An. Hadith Studies, 25, 275-300. [In Persian]
Rezaei Kahnemouyi, A. (2021). Morad-e 'Ayni-ye Ayat-e Va’id-e Bani-Isra’il dar Surah-ye Mobارکه-ye Isra az Rahguzar-e Qur’an, Hadith va Tarikh. Ketab-e Qayyem, 25, 65-84. [In Persian]
Salimian, K. (2015). Tahlil va Barresi-ye Taṣḥīf va Tahrif dar Barahi-ye Riwayat-e Mahdaviyat. Pazhuhesh-haye Mahdavi, 14, 97-126. [In Persian]
Salimian, K. (2017). Barresi-ye Ehtemam be Naql-e Riwayat-e Mahdaviyat dar Manabe’-e Hadithi-ye Ahl-e Sunnat. Mashreq-e Mow’ud, 43, 43-62. [In Persian]
Shah 'Abd al-'Azimi, H. (1984). Tafsir al-Ithna 'Ashari. Tehran: Miqat. [In Persian]
Sharif, A., & Khalifeh Vaqefi, S. H. (2023). Vakavi-ye Zaman-e Tahaghghoq-e Va’d-e Qur’ani-ye Nabudi-ye Sihyunism-e Jahani dar Ayat-e Aghazin-e Surah-ye Isra. Motale’at-e Bidari-ye Islami, 27, 7-31. [In Persian]
Tabatabai, M. H. (1970). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Mu’assasat al-A’lami li al-Matbu’at. [In Arabic]