حدیث پژوهی

حدیث پژوهی

واکاوی مورد پژوهانه انگاره تعارض در روایات حضرت علی k درباره آیات قرآنیِ مربوط به «تقدیر روزی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
چکیده
بنا بر آموزه‌های دینی، روزی‌ها به دو دسته مادی و معنوی تقسیم‌ شده و خداوند در قرآن به تکفل آن از جانب خویش وعده داده است. این وعدۀ الهی سبب شده نقش انسان در این عرصه به‌ویژه گسترۀ روزی‌های مادی، مورد مناقشه قرار گیرد؛ تعارض روایاتِ رسیده از معصومان به‌ویژه منقولات حضرت علی k درباره این دسته از آیات نیز این مناقشه را دامنه‌دارتر ساخته ‌است؛ چراکه در شماری از سخنان حضرت، «تلاش» آدمی، محورِ رسیدن به ‌روزی عنوان‌شده و در پاره‌ای دیگر، تحقق روزی‌ها صرفاً در گرو «توکل» به خداوند اعلام و هرگونه تلاشی در این راستا بیهوده تلقی شده است. ناسازگاری دو دسته روایتِ یادشده، ضرورت تأمل در آن را روشن می‌سازد. یافته‌های برآمده از درنگ به روش تحلیلی-کتابخانه‌ای در برداشت‌های ارائه‌شده درباره مفهوم این وعدۀ خداوند، نشان می‌دهد گرچه به‌کارگیریِ مجردِ هریک از دو عنصر یادشده و حتی به‌کارنگرفتن آن‌ها در برخی موارد، انسان را به کام می‌رساند؛ اما «الگوی مطلوب» در راهِ رسیدن به ‌روزی مقدر، کاربستِ توأمانِ این دو مؤلفه به نظر می‌رسد. به دیگر سخن، ازآن‌جا که وعده‌های الهی از دو بستر معنوی و مادی تحقق ‌می‌یابد، لذا «توکل»، بُعد معنوی و «تلاش»، بُعد مادی تحقق این وعده را پوشش داده و بدین قرار، انگاره تعارض سخنان حضرت علی k دراین‌خصوص، مرتفع ‌می‌گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Case Study Analysis of the Perceived Contradiction in Imam Ali’s Traditions Concerning the Qur’anic Verses Related to the “Predestination of Sustenance”

نویسنده English

Mahdi Abdollahipour
Assistant Professor, Department of Qur’anic and Hadith Sciences, University of Qur’anic Sciences and Education, Qom, Iran
چکیده English

According to religious teachings, sustenance (rizq) is divided into two categories: material and spiritual. In the Qur’an, God has promised to provide for both as part of His divine providence. This divine promise has given rise to debate concerning the role of human beings in attaining sustenance, particularly with regard to material sustenance. The apparent discrepancy among the traditions transmitted from the infallible figures, especially those attributed to Imam Ali (as), concerning this group of Qur’anic verses has further intensified this debate. In some of Imam Ali’s statements, human effort is presented as the central means of attaining sustenance, whereas in others, the realization of sustenance is described as being contingent solely upon reliance (tawakkul) on God, rendering human endeavor in this regard seemingly futile. The apparent inconsistency between these two groups of traditions underscores the need for further examination. The findings derived from an analytical, library-based examination of interpretations concerning the meaning of God’s promise indicate that, although the independent application of either of these two elements—and, in certain circumstances, even the absence of both—may lead to the attainment of sustenance, the optimal approach to attaining one’s divinely ordained sustenance appears to lie in the simultaneous application of both. In other words, since divine promises are realized through two complementary domains, namely the spiritual and the material, tawakkul constitutes the spiritual dimension, while human effort represents the material dimension through which this promise is fulfilled. Accordingly, the apparent contradiction among the statements attributed to Imam Ali in this regard can be resolved.

کلیدواژه‌ها English

Imam Ali (as)
Divinely Ordained Sustenance
Apparent Contradiction
Tawakkul (Reliance on God)
Work and Effort
قرآن کریم.
آلوسی، محمودبن عبدالله. (1415 ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع‌المثانی. چ 1. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن هبه‌الله. (1418 ق). شرح نهج البلاغة. چ 1. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌حنبل، احمدبن محمد. (بی‌تا). فضائل الصحابه. چ 2. مکه: جامعه أم‌القری.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن محمد. (بی‌تا). مقدمه ابن‌خلدون. چ 1. بیروت: داراحیاءالتراث‌العربی.
ابن‌شعبه حرانی. حسن‌بن علی. (1416 ق). تحف‌العقول عن آل‌الرسول 2. چ 1. قم: مؤسسة‌النشرالاسلامی.
ابن عمر، مفضّل، (بی‌تا). توحید المفضّل. چ 3. قم: داوری.
ابن‌فارس، احمد. (1404 ق). معجم المقاییس فی اللغة. چ 1. قم: مکتب‌الاعلام‌الاسلامی.
ابن‌منظور، محمدبن مکرم. (1414 ق). لسان العرب. چ 1. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دارصادر.
اربلی، علی‌بن عیسی. (بی‌تا). کشف‌الغمة فی معرفة‌الائمة. چ 1. بیروت: دارالکتاب‌الاسلامی.
اصبهانی، ابونعیم احمدبن عبدالله. (بی‌تا). ذکر أخبار أصبهان. بی‌چا. تهران: جهان.
بحرانی، ابن‌میثم. (1412 ق). شرح نهج‌البلاغه. چ 2. بیروت: داراحیاءالتراث‌العربی.
ترمذی، محمدبن عیسی. (1419 ق). سنن الترمذی. چ 1. قاهره: دارالحدیث.
تستری، سهل‌بن عبدالله. (1423 ق). تفسیر التستری. چ 1. بیروت: منشورات محمدعلی بیضون.
تمیمی‌آمدی، عبدالواحدبن محمد. (1410 ق). غررالحکم و دررالکلم. چ 2. قم: دارالکتاب‌الاسلامی.
جزری، عزالدین‌بن اثیر. (1422 ق). النهایه فی غریب الحدیث و الأثر. چ1. بیروت: داراحیاءالتراث‌العربی.
جوهری، اسماعیل‌بن حماد. (1407 ق). الصحاح تاج‌اللغه و صحاح‌العربیه. چ 1. بیروت: دارالعلم للملایین.
حسینی کفوی، ابوالبقاء. (1413 ق). الکلیات معجم فی‌المصطلحات و الفروق‌اللغویه. بی‌چا. بیروت: مؤسسه‌الرساله.
حمیری، عبدالله‌بن جعفر. (1413 ق). قرب الاسناد. چ 1. قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث.
دیلمی، حسن بن محمد. (1413 ق). ارشادالقلوب. چ 2. بیروت: مؤسسه‌الاعلمی.
راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد. (1412 ق). مفردات الفاظ‌القرآن. چ 4. بیروت و دمشق: دارالقلم و دارالشامیه.
ربانی گلپایگانی، علی. (1385 ش). درآمدی به شیعه‌شناسی. چ 1. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
زحیلی، وهبه. (1411 ق). التفسیرالمنیر فی‌العقیده و الشریعه و المنهج. چ 2. دمشق: دارالفکر.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1376 ش). منشور عقاید امامیه. چ 3. قم: مؤسسه امام صادق k.
شریف رضی، محمدبن حسین. (1379 ش). نهج البلاغه. چ 1. ترجمه محمد دشتی، قم: مشرقین.
صدوق، محمدبن علی‌بن بابویه. (1390 ق). عیون اخبارالرضا. چ 1. نجف: منشورات الاعلمی.
صدوق، محمدبن علی‌بن بابویه. (1403 ق). من لایحضره الفقیه. چ 1. بیروت: دارالتعارف.
صفی‌علی‌شاه. (1378 ش). تفسیر صفی‌علی‌شاه. چ 3. تهران: منوچهری.
طالقانی، نظرعلی. (1373 ش). کاشف‌الاسرار. بی‌چا. تهران: رسا.
عاملی، ابراهیم. (1360 ش). تفسیر عاملی. چ 1. تهران: کتابفروشی صدوق.
عطاردی، عزیزالله. (1386 ش). مسند الامام امیرالمؤمنین. چ 1. تهران: عطارد.
فخررازی، محمدبن عمر. (1420 ق). التفسیرالکبیر. چ 1. بیروت: داراحیاءالتراث‌العربی.
فراهیدی، خلیل‌بن احمد. (1404 ق). کتاب‌العین. چ 2. قم: نشر هجرت.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (1419 ق). من وحی‌القرآن. چ 1. بیروت: دارالملاک.
فیروزآبادی، محمدبن یعقوب. (1407 ق). القاموس‌المحیط. چ 1. بیروت: مؤسسه‌الرساله.
قاضی نعمان، محمدبن ‌منصور. (1385 ق). دعائم‌الاسلام. چ 1. قم: مؤسسه آل‌البیت.
قرشی، سید علی‌اکبر. (1372 ش). قاموس قرآن. چ 4. تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
قمی، جعفربن احمد. (1413 ق). جامع‌الاحادیث. بی‌چا. مشهد: مجمع‌البحوث‌الاسلامیه.
کاشانی، ملافتح‌الله. (بی‌تا). منهج‌الصادقین فی الزام‌المخالفین. چ 1. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1407 ق). الکافی. چ 3. تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
لیثی واسطی، علی‌بن محمد. (1376 ش). عیون الحکم و المواعظ (للیثی). چ 1. قم: دارالحدیث.
مازندرانی، ملامحمدصالح. (1382 ق). شرح الکافی. تهران: المکتبه الاسلامیه.
متقی هندی، علی‌بن حسام‌الدین. (1410 ق). کنزالعمال. چ 1. بیروت: دارالفکر.
مجلسی، محمدباقر. (1370 ش). مرآه‌العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول. چ 1. تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
مجلسی، محمدتقی. (1406 ق). روضةالمتقین فی شرح من لایحضره الفقیه‏. چ 2. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور.
محمودی، محمدباقر. (1386 ق). نهج‌السعاده فی مستدرک نهج‌البلاغه. چ 3. بیروت: مؤسسه‌التضامن‌الفکری.
مصطفی، ابراهیم و احمدحسن زیات و حامد عبدالقادر و محمدعلی نجار. ‌(بی‌تا). المعجم‌الوسیط. بی‌چا. استانبول: المکتبه‌الاسلامیه.
مطهری، مرتضی. (1371 ش). انسان و سرنوشت. چ 7. تهران: انتشارات صدرا.
مظهری، محمدثناءالله. (1412 ق). التفسیرالمظهری. چ 1. پاکستان: مکتبه رشیده.
مغنیه، محمدجواد. (1979 م). فی ظلال نهج‌البلاغه. چ 1. بیروت: دارالعلم للملایین.
مفید، محمدبن محمد. (1413 ق). الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی‌العباد. چ 1. قم: مؤسسه‌آل‌البیت لاحیاءالتراث.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371 ش). تفسیر نمونه. چ 35. تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
میبدی، رشیدالدین ابوالفضل. (1371 ش). کشف‌الاسرار و عده‌الابرار. چ 1. تهران: امیرکبیر.
نسفی، میمون‌بن محمد. (2006 م). تبصره‌الادله فی اصول‌الدین علی طریقه‌الامام ابی‌منصور الماتریدی. بی‌چا. دمشق: المعهدالعلمی‌الفرنسی للدراسات‌العربیه.
هاشمی خویی، حبیب‌الله. (1400 ق). منهاج‌البراعه فی شرح نهج‌البلاغه. چ 4. تهران: مکتبه‌الاسلامیه.
References
The Holy Qur'an.
Alusi, M. (1897). Ruh al-Ma'ani fi Tafsir al-Qur'an al-'Azim wa al-Sab' al-Mathani. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyyah. [In Arabic]
Ameli, I. (1981). Tafsir-e Ameli. (Vol. 1). Tehran: Ketabforushi-ye Saduq. [In Persian]
Arabili, A. (n.d.). Kashf al-Ghummah fi Ma'rifat al-A'immah. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Kitab al-Islami. [In Arabic]
Atarodi, A. (2007). Musnad al-Imam Amir al-Mu'minin. (Vol. 1). Tehran: Atard. [In Arabic]
Bahrani, M. (1991). Sharh Nahj al-Balaghah. (Vol. 2). Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi. [In Arabic]
Daylami, H. (1992). Irshad al-Qulub. (Vol. 2). Beirut: Mu'assasat al-A'lami. [In Arabic]
Fadlallah, S. M. H. (1998). Min Wahy al-Qur'an. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Malak. [In Arabic]
Fakhr al-Razi, M. (2000). Al-Tafsir al-Kabir. (Vol. 1). Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi. [In Arabic]
Farahidi, Kh. (1984). Kitab al-'Ayn. (Vol. 2). Qom: Nashr-e Hijrat. [In Arabic]
Firuzabadi, M. (1987). Al-Qamus al-Muhit. (Vol. 1). Beirut: Mu'assasat al-Risalah. [In Arabic]
Himyari, A. (1992). Qurb al-Isnad. (Vol. 1). Qom: Mu'assasat Al al-Bayt li-Ihya' al-Turath. [In Arabic]
Hashimi Khui, H. (1981). Minhaj al-Bara'ah fi Sharh Nahj al-Balaghah. (Vol. 4). Tehran: Maktabah al-Islamiyyah. [In Arabic]
Husayni Kafawi, A. (1992). Al-Kulliyyat: Mu'jam fi al-Mustalahat wa al-Furuq al-Lughawiyyah. n.p. Beirut: Mu'assasat al-Risalah. [In Arabic]
Ibn Abi al-Hadid, A. (1997). Sharh Nahj al-Balaghah. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyyah. [In Arabic]
Ibn Faris, A. (1984). Mu'jam Maqayis al-Lughah. (Vol. 1). Qom: Maktab al-I'lam al-Islami. [In Arabic]
Ibn Hanbal, A. (n.d.). Fada'il al-Sahabah. (Vol. 2). Mecca: Jami'at Umm al-Qura. [In Arabic]
Ibn Khaldun, A. (n.d.). Muqaddimat Ibn Khaldun. (Vol. 1). Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi. [In Arabic]
Ibn Manzur, M. (1993). Lisan al-'Arab. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Fikr li al-Tiba'ah wa al-Nashr wa al-Tawzi'; Dar Sadir. [In Arabic]
Ibn Shu'bah al-Harrani, H. (1995). Tuhaf al-'Uqul 'an Al al-Rasul (S). (Vol. 1). Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami. [In Arabic]
Ibn Umar, M. (n.d.). Tawhid al-Mufaddal. (Vol. 3). Qom: Davari. [In Arabic]
Isfahani, A. (n.d.). Dhikr Akhbar Isfahan. n.p. Tehran: Jahan. [In Arabic]
Jazari, I. (2001). Al-Nihayah fi Gharib al-Hadith wa al-Athar. (Vol. 1). Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi. [In Arabic]
Jawhari, I. (1987). Al-Sihah: Taj al-Lughah wa Sihah al-'Arabiyyah. (Vol. 1). Beirut: Dar al-'Ilm li al-Malayin. [In Arabic]
Kashani, F. (n.d.). Manhaj al-Sadiqin fi Ilzam al-Mukhalifin. (Vol. 1). Tehran: Ketabforushi-ye Islamiyyah. [In Arabic]
Kulayni, M. (1987). Al-Kafi. (Vol. 3). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
Laythi al-Wasiti, A. (1997). 'Uyun al-Hikam wa al-Mawa'iz (li al-Laythi). (Vol. 1). Qom: Dar al-Hadith. [In Arabic]
Mahmudi, M. B. (1966). Nahj al-Sa'adah fi Mustadrak Nahj al-Balaghah. (Vol. 3). Beirut: Mu'assasat al-Tadamun al-Fikri. [In Arabic]
Majlisi, M. B. (1992). Mir'at al-'Uqul fi Sharh Akhbar Al al-Rasul. (Vol. 1). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
Majlisi, M. T. (1986). Rawdat al-Muttaqin fi Sharh Man La Yahduruhu al-Faqih. (Vol. 2). Qom: Mu'assasat Farhangi-ye Islami-ye Kushanbur. [In Arabic]
Makarem Shirazi, N. (1992). Tafsir-e Nemuneh. (Vol. 35). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Persian]
Maybudi, R. (1992). Kashf al-Asrar wa 'Uddat al-Abrar. (Vol. 1). Tehran: Amir Kabir. [In Arabic]
Mazandarani, M. S. (1963). Sharh al-Kafi. (Vol. 1). Tehran: Al-Maktabah al-Islamiyyah. [In Arabic]
Mazhari, M. (1991). Al-Tafsir al-Mazhari. (Vol. 1). Pakistan: Maktabah Rashidiyyah. [In Arabic]
Mughniyah, M. J. (1979). Fi Zilal Nahj al-Balaghah. (Vol. 1). Beirut: Dar al-'Ilm li al-Malayin. [In Arabic]
Mufid, M. (1992). Al-Irshad fi Ma'rifat Hujaj Allah 'ala al-'Ibad. (Vol. 1). Qom: Mu'assasat Al al-Bayt li-Ihya' al-Turath. [In Arabic]
Mutahhari, M. (1992). Insan va Sarnevesht. (Vol. 7). Tehran: Sadra Publications. [In Persian]
Mustafa, I.; Zayyat, A. H.; Abd al-Qadir, H.; Al-Najjar, M. A. (n.d.). Al-Mu'jam al-Wasit. n.p. Istanbul: Al-Maktabah al-Islamiyyah. [In Arabic]
Muttaqi al-Hindi, A. (1990). Kanz al-'Ummal. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
Nasafi, M. (2006). Tabsirat al-Adillah fi Usul al-Din 'ala Tariqat al-Imam Abi Mansur al-Maturidi. n.p. Damascus: Al-Ma'had al-'Ilmi al-Faransi li al-Dirasat al-'Arabiyyah. [In Arabic]
Qadi Nu'man, M. (1964). Da'a'im al-Islam. (Vol. 1). Qom: Mu'assasat Al al-Bayt. [In Arabic]
Qumi, J. (1992). Jami' al-Ahadith. n.p. Mashhad: Majma' al-Buhuth al-Islamiyyah. [In Arabic]
Qurashi, S. A. A. (1993). Qamus-e Qur'an. (Vol. 4). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Persian]
Rabbani Golpayegani, A. (2006). Daramadi bih Shi'ah-Shinasi. (Vol. 1). Qom: Al-Mustafa International University / Markaz-e Jahani-ye 'Ulum-e Islami. [In Persian]
Raghib Isfahani, H. (1991). Mufradat Alfaz al-Qur'an. (Vol. 4). Beirut and Damascus: Dar al-Qalam and Dar al-Shamiyyah. [In Arabic]
Saduq, M. (1969). 'Uyun Akhbar al-Rida. (Vol. 1). Najaf: Manshurat al-A'lami. [In Arabic]
------------. (1982). Man La Yahduruhu al-Faqih. (Vol. 1). Beirut: Dar al-Ta'aruf. [In Arabic]
Safi Ali Shah. (1999). Tafsir-e Safi Ali Shah. (Vol. 3). Tehran: Manuchehri. [In Persian]
Sharif al-Radi, M. (2000). Nahj al-Balaghah. (Vol. 1). Translated by Muhammad Dashti. Qom: Mashreqin. [In Arabic]
Subhani Tabrizi, J. (1997). Manshur 'Aqa'id-e Imamiyyah. (Vol. 3). Qom: Mu'assasat Imam al-Sadiq (A). [In Persian]
Taleqani, N. A. (1994). Kashf al-Asrar. n.p. Tehran: Rasa. [In Arabic]
Tamimi Amidi, A. (1990). Ghurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. (Vol. 2). Qom: Dar al-Kitab al-Islami. [In Arabic]
Tirmidhi, M. (1998). Sunan al-Tirmidhi. (Vol. 1). Cairo: Dar al-Hadith. [In Arabic]
Tustari, S. (2002). Tafsir al-Tustari. (Vol. 1). Beirut: Manshurat Muhammad Ali Baydun. [In Arabic]
Zuhayli, W. (1990). Al-Tafsir al-Munir fi al-'Aqidah wa al-Shari'ah wa al-Manhaj. (Vol. 2). Damascus: Dar al-Fikr. [In Arabic]