مکتوبه‌های حدیثی در روایات امامان شیعه و نقش علی بن مهزیار در نگهداری و انتقال آن‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه تهران

چکیده

کتابت، از طرق تحمل حدیث است. راوی از طریق مکاتبه با محدثان و در شرایطی با امامR ارتباط برقرار می کند و از او در خواست حدیث یا در یک مسئلۀ شرعی تقاضای فتوا می‌نماید. در روایات شیعه، پرسش و پاسخ با امام معصومR به‌صورت مکتوب و  غالباً توسط پیک صورت گرفته است. برخی محدثان بر این باورند که مکتوبات  حدیثی از اعتبار کمتری نسبت به مسموعات برخوردار است، اما با بررسی این دسته از روایات‌ و وجود قراین و شواهدی، بر تأیید صدور آن‌ها صحت بسیاری از مکتوبات ‌محرز می‌شود. از امتیازات مهم مکتوبات حدیثی، عدم نقل به معنا در آن‌هاست. در هر عصر و زمانی، عده‌ای از یاران ائمهk مسئول جمع‌آوری سؤالات شیعیان و دریافت پاسخ کتبی آن سؤالات از امامانk بوده‌اند. مکاتبات عبدالملک بن اعین با امام صادقR نمونه‌ای از این موارد است. علی بن مهزیار اهوازی محدثی صاحب اندیشه و دارای ذهن دوراندیش بود که با جمع‌آوری، حفظ و صیانت  شمار متعددی از مکتوبات آن را به نسل‌های بعد از خود انتقال داد. علاوه بر آن نیز  او از طریق مکاتبه با امامان عصر خود از جمله امام جواد و امام هادیv به دامنۀ صدور مکتوبات حدیثی در شیعه افزوده است

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.Hadith Writings in Shia Imams Traditions and Role of Ali ibn Mahziyar in their Preservation and Transferring

نویسندگان [English]

  • Majid Maaref
  • Saeedeh Kazemtouri
University of Tehran
چکیده [English]

Writing is one of the ways for receiving hadith. In this way, narrator writes to Imam directly or writes to who transfers Imam’s speech to people, and asks for Imam’s judgment in a religious question or ask for a hadith. In Shia ahadith, asking and receiving answers from Imam is done by writing usually transferred by messenger. Some narrators believe that writings are not as valid as directly heard hadith. But investigations and evidences show their validity is strong enough. In this kind hadith, there is no change in Imams’ words. One of the important advantages in “hadith writings” is not-changing Imams’ words while transferring the concept. In each period some of Imams’ friends were responsible to transfer  Shias questions to Imam and take his written answers. Abdolmalek Ebn Ayon writings to Imam Sadegh is one of these samples. Ali Ebn Mahziar from Ahwaz was a thoughtful and farsighted scholar in hadith who gathered and keep and transferred several writings to next generations. Besides, he has developed the range of “hadith writings” in Shia documentations by writing to Imam Javad and Imam Kazem.
 

ابراهیم، مصطفی و همکاران، المعجم‌ الوسیط‌، استانبول: مکتبة ‌الاسلامیه، 1392ق
2. احمدی میانجی، علی، مکاتیب الائمهk،قم: دار الحدیث، 1426ق.
3. ابن حنبل، احمد، المسند، تحقیق احمد محمد شاکر، مصر: دار المعارف، 1404ق.
4. ابن ‌صلاح، ابوعمرو عثمان بن عبدالرحمن، علوم الحدیث، مدینه: چاپ نورالدین عتر، 1972م.
5. ابن منظور، محمد ‌بن مکرم، لسان العرب،بیروت: دار صادر، ۱۴۱۲ق.
6. آذرتاش، آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی به فارسی، تهران: نشر نی، 1393ش.
7. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، بیروت: چاپ ‌هاشم رسولی محلاتی، 1410ق.
8. بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، بیروت: دار القلم، 1407ق.
9. بهبودی، محمدباقر، علل الحدیث، تهران: انتشارات سنا، 1378ش.
10. حارثی، حسین بن عبدالصمد، وصول الاخیار الی اصول الاخبار، قم: چاپ عبداللطیف کوه‌کمری، 1401ق.
11. حرانی (ابن شعبة)، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1404ق.
12. حر عاملی، محمدحسن، وسائل‌الشیعه، تحقیق ‌عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت: دار احیاء التراث، 1391ق.
13. حسینی شیرازی، سید علیرضا، اعتبارسنجی احادیث شیعه،تهران: انتشارات سمت، 1397ش.
14. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، خلاصة الاقوال فی معرفة الاحوال الرجال، نجف: مکتبة الحیدریه، 1381ق.
15. خطیب بغدادی، احمد بن علی، الکفایة فی علم الروایة، بیروت: چاپ احمد عمر‌هاشم، 1406ق/ 1986م.
16. خویی، سید ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی‌جا: بی‌نا، 1413ق.
17. داوری، مسلم، اصول علم رجال، تصحیح حسین عبودی، قم: مؤسسة المحبین، 1426ق.
18. زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس،لبنان: دارالفکر، 1412ق.
19. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، قاهره: چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، 1385ق/1966م.
۲۰. شبیری، محمدجواد، «توقیع» در دانشنامه جهان اسلام، تهران: دایرةالمعارف اسلامیه، 1383ش.
2۱. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الرعایة فی علم الدرایة، اخراج و تعلیق و تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی، 1408ق.
2۲. عمیدی حسینی، ثامر، رسائل االائمه، بغداد: دار السلام، 1436ق.
2۳. غلامعلی، مهدی، سبک‌شناخت کتاب‌های حدیثی، تهران: انتشارات سمت، 1388ش.
2۴. صدر عاملی کاظمی، سید حسن، نهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهائی، قم: چاپ ماجد غرباوی، 1413ق.
2۵. صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1414ق.
2۶. ــــــ ، کمال الدین و تمام النعمه، تهران: اسلامیه، 1395ق.
2۷. ـــــــ ، من لایحضره الفقیه، تهران: چاپ علی‌اکبر غفاری، 1392ق.
2۸. طباطبایی، سید کاظم، تاریخ حدیث،تهران: انتشارات نخست، 1388ش.
2۹. طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، حسن موسوی خرسان تهران: دار الکتب اسلامیه، 1390ق.
۳۰. ـــــــ ، تهذیب الاحکام، حسن موسوی خرسان، تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۱ق.
31. ــــــــ ، الرجال، تصحیح جواد قیومی، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1373ش.
32. ـــــــ ، الغیبة، قم: چاپ عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح، 1411ق.
33. ـــــــ ، الفهرست،نجف: مکتبة الرضویه، بی‌تا.
34. فراهیدی، خلیل ‌بن احمد، العین، قم: ‏هجرت، 1410ق.
35. کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال(تلخیص) طوسی، مشهد: چاپ حسن مصطفوی، بی‌تا.
36. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.
37. کنی تهرانی، علی، توضیح المقال فی علم الرجال، قم: چاپ محمد حسین مولوی، 1379ش.
38. مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی الروایة، قم: منشورات دلیل ما، 1385.
39. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت: احیاء التراث العربی، 1403ق.
40. محقق خوانساری، حسین بن محمد، مشارق الشموس فی شرح الدروس، قم: آل البیتk لاحیاء التراث، بی‌تا.
41. محمودی، محمدباقر، نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغه، نجف: النعمان، 1968م.
42. معارف، مجید، تاریخ عمومی حدیث، تهران: انتشارات کویر، 1394ش.
43. ـــــــ ، پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه،تهران: مؤسسه فرهنگی و هنری ضریح، 1376ش.
44. ـــــــ ، شناخت حدیث،تهران: انتشارات نبأ، 1387ش.
45. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: چاپ مجتبی عراقی و همکاران، 1402ـ1406ق.
46. میرداماد، محمدباقر بن محمد، الرواشح السماویة، قم: چاپ غلامحسین قیصریه‌ها و نعمت‌الله جلیلی، 1380ش.
47. مهتدی‌راد، نوید، اعتبار و جایگاه مکتوبات امامان معصوم پس از صادقین، پایان‌نامه کارشناسی ارشددانشکده اصول‌الدین تهران، استاد راهنما: مجید معارف، 1388ش.
48. نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‌، 1407ق.