اعتبارسنجی روایات فطرس ملک و نقد پژوهش‌های پیرامون آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه عربی، مرکز زبان، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

چکیده

روایات مربوط به جریان «فطرس ملک»، ازجمله اخباری است در باب فضایل امام حسینt نقل شده که این فرشته به‌خاطر کوتاهی‌ای که در انجام وظایف خود داشت، از مقام خود عزل و به زمین تبعید می‌شود؛ اما در روز ولادت امام حسینt مورد شفاعت ایشان قرار می‌گیرد و به جایگاه خود بازمی‌گردد. در چند سال اخیر، چندین پژوهش دربارۀ این روایات انجام شده و هریک از نویسندگان از نگاه و منظر خود دربارۀ سند، متن یا هر دوی آن‌ها اظهار نظر کرده‌اند. اما بدون شک، نقد و بررسی این پژوهش‌ها، در تکامل و ارتقای این موضوع سهم بسزایی خواهد داشت. در این نوشتار با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با روش گردآوری کتابخانه‌ای، سعی شده مطالب مذکور در مقالات مزبور و دیگر سخنان مربوط به این مسئله، مورد نقد و بررسی قرار گیرد و در صورت نیاز تکمیل گردد تا به‌نوعی دربارۀ صحت‌وسقم این داستان و اظهار نظرهای مربوط به آن نتیجه‌گیری شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که کثرت نقل داستان فطرس ملک در روایات منقول در جوامع مختلف و متعدد معتبر حدیثی شیعه به‌علاوۀ شواهد و قراین مختلف، به‌اندازه‌ای است که ادعای استفاضه برای این داستان کاملاً صحیح و قابل ‌اثبات است. ازطرفی دیگر، شبهات و ایرادات متنی این روایات نیز با فهم صحیح از عالم مجردات و دوری از ذهنیت مادی، موافق عقل و نقل بوده و مشکلات متنی و دلالی نخواهند داشت.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Validation of the Traditions of Fitrus Malik and a Critical Review of the Related Research

نویسنده [English]

  • Sayyid Haydar Ashraf al-Tahā
Assistant Professor, Arabic Department, Language Center, Imam Sadeq University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Introduction
The traditions concerning the story of “Fitrus Malik” are significant accounts that highlight the profound virtues of Imam Hussein (pbuh). According to these traditions, Fitrus Malik, who is either among the exalted angels or one of the esteemed bearers of the Throne, His wings were broken and was removed from his position and exiled to Earth due to his shortcomings in fulfilling his sacred duties. On the day of Imam Hussein’s (pbuh) birth, this angel approaches the Prophet Muhammad (pbuh), who prays for him and instructs him to rub his broken wings against the cradle of Imam Hussein. After performing this miraculous act, Fitrus regains his wings and returns to the heavens, proudly proclaiming that he has been freed by Hussein. This story has been widely referenced in various religious texts and has garnered significant attention in recent years, leading to several scholarly studies conducted on the topic. Each of these studies has approached the examination of the traditions from specific perspectives, analyzing their chains of transmission, content, and related issues.
Materials and Methods
This paper employs a comprehensive descriptive-analytical approach and utilizes extensive library research methods to examine and critique the studies conducted in this area. Various articles and other reliable sources related to the topic of Fitrus Malik have been reviewed. The primary aim of this research is to critically assess the authenticity and validity of these traditions, as well as the different opinions regarding their chains of transmission and texts. Furthermore, efforts have been made to enhance and complete the topic by providing credible evidence and relevant indicators.
Results and Findings
The findings of this research indicate that the traditions related to the story of Fitrus Malik are cited in at least seven primary sources and fifteen references from early hadith communities, as well as eleven later sources. Additionally, various pieces of evidence and indicators exist in other sources that enhance the credibility of this tradition, which is supported by numerous corroborative sources. Other similar traditions, such as the supplication attributed to Imam al-Askari (pbuh) and various poetic expressions, further substantiate this story. Thus, the prevalence of the story of Fitrus Malik in the transmitted traditions from various credible Shiite hadith communities is such that the claim of its widespread acceptance is entirely valid and demonstrable. Moreover, the doubts and textual criticisms raised against these traditions, when considered through a proper understanding of the realm of the immaterial and distancing from a materialistic mindset, align with rational and transmitted principles, resolving textual and interpretative issues related to the story. The analogy of the intelligible to the tangible and the use of terms based on their true meanings are two fundamental principles that, when taken into account, provide researchers with correct interpretations of this story. It is also important to note that the tradition of Fitrus Malik, like many religious texts related to the creation, is expressed in the language of legislation and in the context of the realities of existence, and it does not imply that angels possess human-like free will or the ability to disobey God.
Conclusion
This research concludes that the story of Fitrus Malik is not only recounted in credible religious texts but can also be regarded as a valid and reliable account due to the existing evidence and asnads. The examination of the chains of transmission and the texts of these traditions reveals that the overarching purpose of recounting this story is to demonstrate the virtue, greatness, and status of Imam Hussein (pbuh) from the moment of his birth in the sight of God Almighty, and that his intercession is accepted in both this world and the Hereafter. These traditions can contribute to a deeper understanding of the virtues of Imam Hussein (pbuh) and his role in the universe. Therefore, it is essential to focus on issues related to angels, the characteristics of the immaterial realm, and their attributes, leading to a better understanding of religious texts and the related traditions. These results indicate that the traditions of Fitrus Malik are not only credible in terms of their chains of transmission but also align with rational and religious principles in their content.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fitrus
  • Imam Hussein
  • Angels
  • Realm of the Intangible

مراجع

قرآن کریم.
ابن‌ادریس، محمد. (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی للتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
ابن بابویه، محمد بن علی. (۱۳۶۳ش). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۶ق). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۹۵ق). کمال الدین و اتمام النعمة. تهران: اسلامیة.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (بی‌تا). علل الشرائع. قم: مکتبه الداوری.
ابن‌حمزه طوسی، محمد. (۱۴۱۹ق). الثاقب فی المناقب. قم: انصاریان.
ابن‌شهرآشوب، محمد. (۱۳۷۹ق). مناقب آل أبی‌طالب. قم: علامه.
ابن‌طاووس، علی. (۱۴۰۹ق). اقبال الاعمال. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ابن‌قولویه، محمد. (۱۳۵۶ش). کامل الزیارات. نجف: دارالمرتضویة.
ابن‌مشهدی، محمد. (۱۴۱۹ق). المزار الکبیر. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
ابن‌منظور، محمد. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دارالصادر.
احسانی‌فر، محمد. (۱۳۸۳ش). پژوهشی در روایات فطرس ملک. علوم حدیث، شمارۀ ۳۴، ۶۸-۸۰.
امینی، عبدالحسین. (۱۹۷۷م). الغدیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
بحرانی، سید هاشم. (۱۴۱۳ق). مدینة معاجز الأئمة الاثنى عشر. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
بحرانی اصفهانی، عبدالله. (۱۳۶۳ش). عوالم العلوم والمعارف. قم: بی‌نا.
حر عاملی، محمد. (۱۴۲۵ق). اثباة الهداة بالنصوص والمعجزات. بیروت: اعلمی.
حلی، حسن. (۱۴۲۱ق). مختصر البصائر. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
حویزی، عبدالعلی. (۱۴۱۵ق). تفسیر نورالثقلین. قم: اسماعیلیان.
خوئی، ابوالقاسم. (۱۴۱۰ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. قم: مرکز نشر آثار شیعه.
راوندی، قطب‌الدین. (۱۴۰۹ق). الخرائج و الجرائح. قم: مؤسسۀ امام مهدیZ.
رحیمی، جعفر. (۱۳۹۳ش). جایگاه محمد بن حسن صفار و کتاب بصائر الدرجات در میراث حدیثی شیعه. فصلنامۀ سفینه، شمارۀ ۴۵، ۸۱-۱۱۴.
رفیعی، سید محمدعلی. (۱۳۸۴ش). افسانه فطرس در تضاد با آموزه‌های قرآنی. پژوهشنامۀ ادبیات کودک و نوجوان، شمارۀ ۳۳، ۱۲۸-۱۳۷.
زکی‌زاده رنانی، علیرضا. (۱۳۹۱ش). استثنای ابن‌ولید و تأثیر آن در اعتبار بصائر الدرجات. حدیث حوزه، شمارۀ ۴، ۷۸-۹۰.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۴ق). کلیات فی علم الرجال. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
سیوطی، جلال‌الدین. (۲۰۰۱م). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالکتاب العربی.
شبر، جواد. (۱۹۸۸م). ادب الطف او شعراء الحسینt. بیروت: دار المرتضی.
شعرانی، حسین بن عبدالوهاب. (بی‌تا). عیون المعجزات. قم: مکتبۀ داوری.
صفار قمی، محمد. (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات فی فضایل آل محمد. تدوین محسن کوچه‌باغی. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
طباطبائی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
طبری آملی، عمادالدین محمد. (۱۳۸۳ق). بشارة المصطفى لشیعة المرتضى. نجف: الحیدریة.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۳ق). دلائل الإمامة. قم: بعثت.
طریحی، فخرالدین. (۱۳۷۵ش). مجمع‌البحرین و مطلع النیرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
طوسی، محمد. (۱۴۲۰ق). فهرست کتب الشیعه و اصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الاصول. قم: کتابخانه محقق طباطبائی.
طوسی، محمد. (۱۴۱۱ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. بیروت: مؤسسۀ فقه الشیعه.
عاملی، سید جعفر مرتضى. (۱۴۳۵ق). سیرة الحسین فی الحدیث و التاریخ. بیروت: المرکز الإسلامی للدراسات.
فتال نیشابوری، محمد. (۱۳۷۵ش). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات رضی.
فیض کاشانی، محسن. (۱۴۰۶ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنینt.
قاسم احمد، مریم. (۱۳۹۲ش). نقد دلالی روایت‌های فطرس ملک. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا، شمارۀ 21، ۱۰۳-۱۲۶.
قمی مشهدی، محمد. (۱۳۶۷ش). تفسیر کنز الدقائق وبحر الغرائب. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد.
قندهاری، محمد. (۱۳۹۲ش). تحمل کتب حدیث در شیعۀ امامیه تا زمان شیخ طوسی. تهران: دانشگاه تهران.
کرباسی، محمدصادق. (۲۰۰۲م). دائرةالمعارف الحسینیة. لندن: المرکز الحسینی للدراسات.
کشی، محمد. (۱۴۰۹ق). إختیار معرفة الرجال. مشهد: مؤسسۀ نشر دانشگاه مشهد.
کعبی، علی موسی. (۱۴۲۵ق). الطبریون: نظره فی المتفق والمفترق. تهران: مجله علوم الحدیث، السنۀ الثامنه، العدد السادس عشر.
کفعمی، ابراهیم. (۱۴۰۵ق). المصباح. قم: دارالرضی.
کفعمی، ابراهیم. (بی‌تا). البلد الامین. بی‌جا: بی‌نا.
کلینی، محمد. (۱۳۶۳ش). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مامقانی، عبدالله. (۱۳۸۵ش). مقباس الهدایه. قم: دلیل ما.
مؤدب، سید رضا. (۱۳۷۸ش). علم حدیث. تهران: انتشارات احسن.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۲۳ق). زاد المعاد. بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات.
مسعودی، علی. (۱۴۲۶ق). اثبات الوصیة. قم: انصاریان.
مطهری، مرتضی. (۱۴۰۰ش). توحید. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (بی‌تا). حماسۀ حسینی. تهران: حماسۀ حسینی.
مفید، عباس. (۱۳۹۸ش). اعتبارسنجی روایات فطرس. فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه. شماره ۶۵، ۱۲۸-۱۵۵.
نباطی عاملی، علی. (۱۳۸۴ش). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. تصحیح محمدباقر بهبودی. تهران: مکتبة المرتضویه.
نجاشی، احمد. (۱۳۶۵ش). رجال النجاشی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
نوری، حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت.
‏ References
The Holy Quran. [In Arabic]
Ibn Idris, M. (1991). al-Sara’ir al-Hawi Li-Tahdir al-Fatawa. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Arabic]
Ibn Babawayh, M. (1984). Man La Yahduruhu al-Faqih. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Arabic]
Ibn Babawayh, M. (1997). al-Amali. Tehran: Ketabchi. [In Arabic]
Ibn Babawayh, M. (2016). Kamal al-Din Wa Itmam al-Ni’ma. Tehran: Islamicah. [In Arabic]
Ibn Babawayh, M. (n.d.). Ilal al-Sharayi. Qom: Daweeri Library. [In Arabic]
Ibn Hamza Tusi, M. (1998). al-Thaqib Fi al-Manaqib. Qom: Ansariyan. [In Arabic]
Ibn Shahra Ashub, M. (2000). Maqasid al-Ali Abi Talib. Qom: Allameh. [In Arabic]
Ibn Tawus, A. (1990). Iqbal al-A’mal. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
Ibn Quluwaih, M. (1977). Kamil al-Ziyarat. Najaf: Dar al-Murtaza. [In Arabic]
Ibn Mashhadi, M. (1998). al-Mazar al-Kabir. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Arabic]
Ibn Manzoor, M. (1995). Lisan al-Arab. Beirut: Dar al-Sader. [In Arabic]
Ehsani Far, M. (2004). A Study on the Traditions of Fitrus Malik. Hadith Sciences, No. 34, 68-80. [In Persian]
Amiri, A. (1977). al-Ghadir. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. [In Arabic]
Bahrani, S.H. (1992). Madinat Ma’ajiz al-A’immah al-Ithna Ashar. Qom: Islamic Knowledge Foundation. [In Arabic]
Bahrani Isfahani, A. (1984). Awalim al-Uloom Wa al-Ma’arif. Qom: No Publisher. [In Arabic]
Harri Amili, M. (2004). Ithbat al-Hudat Bil-Nusous Wa al-Mu’jizat. Beirut: al-Alami. [In Arabic]
Hilli, H. (2005). Mukhtasar al-Basair. Qom: Islamic Publishing Foundation. [In Arabic]
Hoveyzi, A. (2004). Tafsir Noor al-Thaqalayn. Qom: Ismailians. [In Arabic]
Khoei, S.A. (1991). Mojam Rijal al-Hadith Wa Tafsil Tabaqat al-Ruwat. Qom: Center for Publishing Shiite Works. [In Arabic]
Rawandi, Q. (1989). al-Kharaej & al-Jaraeh. Qom: Imam Mahdi Foundation. [In Arabic] al-Khara’ej Wa al-Jara’ih
Rahimi, J. (2014). The Status of Muhammad bin Hasan Safar and the Book Basair al-Darajat in the Hadith Heritage of Shia. Safina Quarterly, No. 45, 81-114. [In Persian]
Rafiei, S.M.A. (2005). The Legend of Fitrus in Contrast with Quranic Teachings. Journal of Children’s and Adolescent Literature, No. 33, 128-137. [In Persian]
Zaki Zadeh Renani, A. (2012). The Exception of Ibn Walid and Its Impact on the Credibility of Basair al-Darajat. Hadith Hawza. No. 4, 78-90. [In Persian]
Subhani, J. (1995). Kulliyat Fi Ilm al-Rijal. Qom: Society of Seminary Teachers of Qom. [In Arabic]
Suyuti, J. (2001). al-Itqan Fi Ulum al-Quran. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. [In Arabic]
Shabir, J. (1988). Adab al-Taf or Poets of Hussein (pbuh). Beirut: Dar al-Murtaza. [In Arabic]
Shahrani, H. (n.d.). Uyoon al-Mu’jizat. Qom: Daweeri Library. [In Arabic]
Safar Qomi, M. (1990). Basair al-Darajat Fi Fadail al-Ahl al-Bayt. Compiled by Mohsen Koochibaghi. Qom: Ayatollah Marashi Najafi Library. [In Arabic]
Tabatabai, S.M.H. (1996). al-Mizan Fi Tafsir al-Quran. Qom: Islamic Publications Office of the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Arabic]
Tabari Ameli, I.M. (2004). Basharat al-Mustafa Li Shi’at al-Murtada. Najaf: al-Haydariyah. [In Arabic]
Tabari, M. (1993). Dalail al-Imamah. Qom: Ba’that. [In Arabic]
Turihi, F. (1996). Majma’ al-Bahrain Wa Matla’ al-Nairain. Tehran: Mortazavi Bookstore. [In Arabic]
Tusi, M. (2001). Fihrist Kutub al-Shi’a Wa Usulihum Wa Asma’ al-Mu’allifin Wa Ashab al-Usul. Qom: Mohaghegh Tabatabai Library. [In Arabic]
Tusi, M. (1990). Misbah al-Mutahajjid Wa Silah al-Muta’abid. Beirut: Foundation of Shiite Jurisprudence. [In Arabic]
Amili, S.J.M. (2014). Sirat al-Hussein in Hadith and History. Beirut: Islamic Center for Studies. [In Arabic]
Fattal Nishaburi, M. (1996). Rawdat al-Wa’izin Wa Basirat al-Muta’azzin. Qom: Razi Publications. [In Arabic]
Feyz Kashani, M. (1996). al-Wafi. Isfahan: Library of Imam Amir al-Mu’minin (pbuh). [In Arabic]
Qasem Ahmad, M. (2013). “A Critical Study of the Traditions of Fitrus Malik.” Scientific-Research Journal of Quran and Hadith Studies, No. 21, 103-126. [In Persian]
Qomi Mashhadi, M. (1988). Tafsir Kanz al-Daqa’iq Wa Bahr al-Ghara’ib. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance Publications. [In Arabic]
Qandahari, M. (2013). The Acceptance of Hadith Books in Imamite Shia Until the Time of Sheikh Tusi. Tehran: University of Tehran. [In Persian]
Karbasi, M.S. (2002). Dairat al-Ma’arif al-Husseiniyyah. London: al-Husseini Center for Studies. [In Arabic]
Kashi, M. (2009). Ikhtiyar Ma’rifat al-Rijal. Mashhad: Mashhad University Publishing Foundation. [In Arabic]
Kabiri, A. (2014). al-Tabariyyoun: A Study of the Concordant and Divergent. Tehran: Journal of Hadith Sciences, Year 8, Issue 16. [In Arabic]
Kaf’ami, I. (1996). al-Misbah. Qom: Dar al-Razi. [In Arabic]
Kaf’ami, I. (n.d.). al-Balad al-Amin. No Publisher: No Publisher. [In Arabic]
Kulayni, M. (1984). al-Kafi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
Mamqani, A. (2006). Maqbas al-Hidayah. Qom: Daleel Ma. [In Arabic]
Moudab, S.R. (1999). Science of Hadith. Tehran: Ahsan Publications. [In Persian]
Majlisi, M.B. (1990). Bihar al-Anwar. Beirut: Dar Ihyaa al-Turath al-Arabi. [In Arabic]
Majlisi, M.B. (2004). Zad al-Ma’ad. Beirut: al-Alami Foundation for Publications. [In Arabic]
Masoudi, A. (2005). Ithbat al-Wassiyah. Qom: Ansariyan. [In Arabic]
Motehari, M. (1999). Tawhid. Tehran: Sadra. [In Persian]
Motehari, M. (n.d.). Hamasah Husseiniyah. Tehran: Hamasah Husseiniyah. [In Persian]
Mufid, A. (2020). “Validation of the Traditions of Fitrus.” Specialized Quarterly Journal of Quran and Hadith Studies, 65, 128-155. [In Persian]
Nabatani Amili, A. (2005). al-Sirat al-Mustaqim Ila Mushtahi al-Taqdim. Edited by Muhammad Baqir Behboudi. Tehran: Maktabah al-Murtazaviya. [In Arabic]
Najashi, A. (1986). Rijal al-Najashi. Qom: Islamic Publishing Foundation affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Arabic]
Noori, H. (1997). Mustadrak al-Wasa’il Wa Mustanbit al-Masa’il. Qom: al-Bayt Foundation. [In Arabic]

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار