حدیث پژوهی

حدیث پژوهی

جایگاه بررسی سندی و محتوایی مرویات یک راوی در سنجش ارزیابی‌های رجالی؛ مطالعه موردی: ثابت بن هرمز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران، ، نویسنده مسئول
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
چکیده
ارزیابی‌‌ رجالیان متقدم یکی از ابزارهای اصلی در بررسی احوال راویان است. بااین‌حال، اکتفا به ارزیابی‌های رجالیان متقدم و افزودن نظرات متأخران بر آن، برای دست‌یابی کامل به احوالات راویان حدیث کافی به نظر نمی‌رسد. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که آیا بررسی سند و محتوای روایات یک راوی در تقییم رجالی او مؤثر است؟ نتایج بررسی‌های صورت گرفته در مقاله حاضر بر محور تقییم رجالی ثابت بن هرمز نشان می‌دهد که مراجعه به مرویات یک راوی می‌تواند در کنار ارزیابی‌های رجالیان متقدم و متأخر، آگاهی بیشتری از احوالات آن راوی در اختیار ما قرار دهد. در بررسی وضعیت رجالی یک راوی بی‌نیاز از گزارش‌های رجالیان متقدم و متأخر نیستیم و با بررسی روایات یک راوی نمی‌توان الزاماً به وثاقت یا عدم وثاقت او حکم کرد؛ اما بررسی مرویات یک راوی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در شناخت او و تقییم ارزیابی‌های رجالی صورت گرفته در مورد او داشته باشد و گاه باعث تجدیدنظر در جرح یا تعدیل یک راوی شود؛ این امر خصوصاً در شرایط تقیه و در باب اتهاماتی مانند غلو، وابستگی به فرق و مذاهب و مانند آن اثرگذار است. این امر می‌تواند اثری جدی در روش‌های معمول بررسی میزان وثاقت و تقییم ارزیابی‌های رجالی داشته باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Role of Examining the Isnad and Content of Traditions of a Narrator in Rijāl Evaluations: A Case Study of Thābit ibn Hurmuz

نویسندگان English

Seyed Mojtaba Azizi 1
Meysam Motiee 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Imam Sadiq University, Tehran, Iran. (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Faculty of Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

The evaluations provided by early rijāl scholars constitute a primary tool for examining the status of hadith narrators. However, relying solely on these early assessments—even when supplemented by the views of later scholars—does not appear sufficient to gain a comprehensive understanding of a narrator's profile. The central question of this study is whether examining the sanad and the content (matn) of a narrator's traditions influences their rijāl evaluation. An analysis focusing on the rijāl assessment of Thābit ibn Hurmuz demonstrates that examining a narrator's transmitted traditions—alongside the evaluations of early and later scholars—can yield deeper insight into that narrator's status. While we cannot dispense with the reports of early and later rijāl scholars when assessing a narrator, nor can we necessarily determine their wathāqah or lack thereof based solely on their narrations, examining these traditions plays a decisive role in understanding the narrator and evaluating existing rijāl assessments; indeed, it may sometimes prompt a reconsideration of a narrator's jarḥ or taʿdīl. This approach is particularly significant in contexts involving taqiyyah and allegations such as ghuluww or affiliation with specific sects and schools of thought. Consequently, this practice can have a profound impact on standard methodologies for determining narrator trustworthiness and evaluating rijāl assessments.

کلیدواژه‌ها English

Thābit ibn Hurmuz (Abū al-Miqdām), Butrīeh, evaluation of rijāl assessments, &‌lsquo
Amr ibn Abī al-Miqdām, rijāl
قرآن کریم.
ابن بابویه، على بن حسین. (1404 ق). الإمامة و التبصرة من الحیرة. قم: مدرسة الإمام المهدى.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1362 ش). الخصال. تهران: جامعه مدرسین.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1376 ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابن بطریق، یحیى بن حسن. (1407 ق). عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب إمام الأبرار. قم: جماعة المدرسین بقم، مؤسسة النشر الاسلامی‏.
ابن داود حلی، حسن بن علیّ بن داود. (1342 ش). الرجال. تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول.
ابن شاذان، محمد بن احمد. (1407 ق). مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمة. قم: مدرسة الإمام المهدى.
ابن قولویه، جعفر بن محمد. (1356 ش). کامل الزیارات. نجف اشرف: دار المرتضویة.
احمد بن حنبل، احمد بن محمد. (1416 ق). مسند الإمام أحمد بن حنبل. بیروت: مؤسسة الرسالة.
احمد بن عیسی، احمد بن عیسی بن زید. (1428 ق). أمالی احمد بن عیسی. بیروت: دار المحجة البیضاء.
اردبیلی، محمد بن علی. (1403 ق). جامع الرواة و إزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد. بیروت: دار الأضواء.
استرآبادى، على (1409 ق). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏.
استرآبادی، محمد بن علی. (1422 ق). منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال. قم: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث.
بحرانى، سید هاشم بن سلیمان. (1374 ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه بعثة‏.
حر عاملى، محمد بن حسن. (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏.
خوئی، سید ابوالقاسم. (1372 ش). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. نجف: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
دیلمى، حسن بن محمد. (1408 ق). أعلام الدین فی صفات المؤمنین. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏.
سبحانی، جعفر. (1377 ش). کلیات فی علم الرجال. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد. (1382 ق). الأنساب. حیدرآباد: چاپخانۀ مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
سید بن طاووس، على بن موسى. (1406 ق). فلاح السائل و نجاح المسائل. قم: بوستان کتاب‏‏.
سید بن طاووس، على بن موسى. (1413 ق الف). التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین. قم: مؤسسة دار الکتاب‏.
سید بن طاووس، على بن موسى. (1413 ق ب). الیقین باختصاص مولانا علیّ علیه السلام بإمرة المؤمنین. قم: دار الکتاب‏.
شوشتری، محمدتقی. (1410 ق). قاموس الرجال. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
طوسی، محمد بن حسن. (1427 ق). رجال الطوسی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
عاملی، محمد بن حسن بن شهید ثانى. (1419 ق). إستقصاء الاعتبار فی شرح الإستبصار. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، چاپ اول.
عزیزی، سید مجتبی؛ مطیعی، میثم. (1393 ش). حدیث پژوهی. بهار و تابستان 1393: شماره 11، 49 تا 84.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1402 ق). رجال. قم: منشورات الشریف الرضی.
عیاشى، محمد بن مسعود. (1380 ق). تفسیر العیّاشی. تهران: المطبعه العلمیه، چ اول.
فضلی، عبدالهادی. (1398 ش). پایه‌های علم رجال. ترجمه و تحقیق: سید مجتبی عزیزی، میثم مطیعی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
کشى، محمد بن عمر. (1404 ق). رجال. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، چ اول.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). الکافی. تهران: چاپخانۀ اسلامی، چ چهارم.
مجلسى، محمدتقى. (1406 ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانپور، چ دوم.
مجلسى، محمدتقى. (1414 ق). لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه. قم: مؤسسه اسماعیلیان‏، چ دوم.
مجلسی، محمدباقر. (1403 ق). بحار الأنوار الجامعه لدرر الأخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
مجلسی، محمدباقر. (1420 ق). الوجیزة فی الرجال. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مرعشی، شهاب‌الدین. (1430 ق). موسوعة الامامة فی نصوص أهل السنة. قم: صحیفه خرد.
مِزّی، یوسف بن عبد الرحمن. (1406 ق).‌ تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مفید، محمد بن محمد. (1413 ق، الف). الإختصاص. قم: المؤتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. (1413 ق، ب). المزار. قم: المؤتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. (1413 ق، ج). الامالی. قم: المؤتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
میرداماد، محمد باقر بن محمد. (1403 ق). التعلیقة على أصول الکافی. قم: الخیام.
نجاشی، احمد بن على.‏ (1365 ش). رجال. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین بقم المشرفه‏، چ ششم‏.
نورى، حسین بن محمدتقى. (1408 ق). خاتمه مستدرک الوسائل. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏.
نورى، حسین بن محمدتقى. (1408 ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏.
References
The Holy Quran.
Ibn Babevayh, A. I. H. (1983). Al-Imamah and Al-Tabsarah from Al-Hirah. Qom: Al-Imam al-Mahdi School. [In Arabic]
Ibn Babevayh, M. b. A. (1984). Al-Khesal, Tehran: Jameah Al-Modaresin. [In Arabic]
Ibn Babevayh, M. b. A. (1997). Al- Amali Tehran: Katabchi. [In Arabic]
Ibn Batreeq, Y. I. H. (1986). Omdat Al-Oyon Al-Akhbar in Manaqib of Imam Abrar. Qom: Jamaat al-Madrasin. [In Arabic]
Ibn Dawood Al-Helli, H. I. A. I. D. (1963). Rejal, Tehran: University of Tehran, first edition. [In Arabic]
Ibn Shazan, M. I. A. (1986). One Hundred Virtues of the Virtues of Imam ali. Qom: Al-Imam al-Mahdi School. [In Arabic]
Ibn Qolavayh, J. b. M. (1977). Kamel Al-Ziarat. Najaf Ashraf: Dar al-Mortazowi. [In Arabic]
Ahmad bin Hanbal, A. b. M. (1995). Musnad of Imam Ahmad bin Hanbal. Beirut: Risala Foundation. [In Arabic]
Ahmad bin Isa, A. b. I. Z. (2007). Amali Ahmad bin Eisa. Beirut: Dar Al-Mohja Al-Bayda. [In Arabic]
Ardabili, M. b. A. (1982). Jame Al-rowat. Beirut: Dar al-Azwae. [In Arabic]
Astrabadi, A. (2001). Interpretation of the verses of in the virtues of Al-Etrah Al-Tahirah. Qom: Islamic Publishing House. [In Arabic]
Astrabadi, M. B. A. (2007). Manhaj al-Maqal in researche of Rejal. Qom: Al-Al-Bayt (peace be upon Them) Foundation for Ehyae Al-Torath. [In Arabic]
Bahrani, S. H. b. S. (1995). Al-Borhan in Tafsir al-Qur'an. Qom: Ba'ath Institute. [In Arabic]
Hor Al-amili, M. b. H. (2001). Vasael Al-shiah. Qom: Al-Bayt Foundation. [In Arabic]
Khoie, S. A. (1993). The dictionary of Rijal al-Hadith. Najaf: Al-Khoei Islamic Foundation. [In Arabic]
Dilami, H. b. M. (1987). The signs of religion in the attributes of believers. Qom: Al-Bayt Foundation. [In Arabic]
Sobhani, J. (1998). Generalities in the science of rejal. Qom: Islamic Publishing Institute. [In Persian]
Samaani, A. K. b. M. (2003). Al-Ansab, Hyderabad: Majlis Printing House of Ottoman Encyclopedia. [In Arabic]
Seyyed bin Tavus, A. b. M. (1985). Falah Al-Saeil and Najah Al-Masal. Qom: Bostan Kitab. [In Arabic]
Seyyed bin Tavus, A. b. M. (1992). Al-Tahasin. Qom: Dar Al-Kitab Institute. [In Arabic]
Seyyed bin Tavus, A. b. M. (1993). Al-yagin. Qom: Dar al-Kitab. [In Arabic]
Shushtari, M. T. (1989). Rejal’s Dictionary. Qom: Al-Nashar al-Islami. [In Arabic]
Tusi, M. b. H. (2006). Rijal al-Tusi, Qom: Al-Nashar al-Islami Foundation of the Jamaat al-Madrasin in Al-Hawza Al-Alamiya. [In Arabic]
Ameli, M. b. H. b. S. T. (1998). Esteghsae Al-Eetebar. Qom: Al-Bayt Foundation, first edition. [In Arabic]
Azizi, S. M.; Motiee, M. (2013). Journal of Hadith Studies, Spring and Summer 2013: No. 11, 49 to 84. [In Persian]
Allameh Helli, H. b. Y. (2023). Rijal, Qom: Al-Sharif al-Radi's manifestos. [In Arabic]
Ayyashi, M. B. M. (2001). Tafsir al-Ayyashi. Tehran: Al-Makttabah Al-Elamiya. [In Arabic]
Fazli, A. H. (2018). The foundations of Rejal science. Translation and research: S. M. Azizi, M. Motiee, Tehran: Organization for Studying and Compiling Humanities Books of Universities (Samt). [In Persian]
Kashi, M. b. O. (1983). Rijal, Qom: Al-Bayt Foundation, first edition. [In Arabic]
Koleini, M. b. Y. (1987). Al-Kafi, Tehran: Islamic printing house, fourth edition. [In Arabic]
Majlisi, M. T. (1984). Rawthat al-Muttaqin. Qom: Kushanpur Islamic Cultural Institute, second edition. [In Arabic]
Majlisi, M. T. (1993). Lavameh Al-sahebgherani. Qom: Ismailian Institute, second edition. [In Arabic]
Majlesi, M. B. (1982). Bihar al-Anwar. Beirut: Revival of Arab Heritage. [In Arabic]
Majlesi, M. B. (1999). Al-Vjizah in Rejal. Tehran: Printing and Publishing Organization of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Arabic]
Marashi, S. (2008). The encyclopedia of Imamah in the texts of Ahl al-Sunnah. Qom: Saifeh Kherad. [In Arabic]
Mezzi, Y. b. A. al-R. (1985). Tahzib Al-Kamal, Beirut: Risala Foundation. [In Arabic]
Mofid, M. b. M. (1995). Al-Ekhtesas, Qom: International Conference Lalfia Sheikh Al-Mofid. [In Arabic]
Mufid, M. b. M. (1996). Al-Mazar, Qom: International Conference Lalfia Sheikh Al-Mofid. [In Arabic]
Mufid, M. b. M. (1997). Al Amali, Qom: International Conference Lalfia Sheikh Al-Mofid. [In Arabic]
Mirdamad, M. B. b. M. (1982). Commentary on Osole Al-Kafi. Qom: Al Khayyam. [In Arabic]
Najashi, A. b. A. (1986). Rijal, Qom: Al-Nashar al-Islami. [In Arabic]
Nouri, H. b. M. T. (1987). Khatemeh Al-Mustardak al-Wasael, Qom: Al-Bayt Foundation. [In Arabic]
Nouri, H. b. M. T. (1988). Mustardak al-Wasail. Qom: Al-Bayt Foundation. [In Arabic]