حدیث پژوهی

حدیث پژوهی

دیده را یک دهان پر از یاسین (بررسی حدیث أوّلُ ما خَلَقَ اللّهُ نوری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
حدیقه سنایی نخستین منظومه تعلیمی عرفانی فارسی از امهات متون عرفانی به شمار می­رود. بسیاری از دشواری­ها و غموض و رموز این کتاب علی­رغم شروح و گزیده­هایی که به همت سنایی شناسان نوشته‌شده همچنان باقی­ست. نبود نسخه منقَح و مصحَح قابل‌اطمینان، چینش متفاوت اشعار در نسخه­ها، تعدد ابیات در چاپ­های گوناگون که گاه تا بیش از دو برابر می­رسد، دشواری زبان و نحوه بیان، اصطلاحات عرفانی، بحر خفیف مسدس که باعث کوتاهی مصراع می­شود و کم­آشنایی با زبان سنایی را باید از عواملی برشمرد که موجب مشکلات حدیقه شده است. در پژوهش پیش رو که با روش تحلیلی- مقایسه­ای انجام پذیرفته به بررسی و مقایسه و نقد معنی بیت: «کرده از کاف و نون به دُرّ ثمین/ دیده را یک دهان پر از یاسین» پرداخته شده تلاش گردیده است با کشف ارتباط مفردات بیت و عوامل درون‌متنی معنای نزدیک‌تر به مافی­الضمیر سنایی ارائه شود. نتیجه بررسی نشان می­دهد سنایی با بهره­گیری از عقل، نقل و آموزه­های کلامی، فلسفی و عرفانی خود یاسین یا حضرت محمد 2 را سرمنشأ و هدف غایی آفرینش جهان دانسته گفته است: آفریننده جهان، با یک دهان گفتنِ کاف و نون یا «کن» که به اعتبار کلام حق بودن، همانند مروارید گران‌بهاست چشم جهان را به خلقت یاسین یا همان حقیقت محمدیه گشود. این مضمون برخاسته از حدیث نبوی است: اول ما خلق‌الله نوری.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Making the Eye a Mouth Full of Yāsīn (A Study of the Hadith “avvalu mā khalaqa allāh al-'aql)

نویسنده English

Mohammad-Reza Yousefi
Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Hadiqeh Sanā’ī is considered as the first Persian mystical educational system from the main books of mystical texts. Many of the difficulties, ambiguities, and secrets of this book still remain despite the explanations and excerpts written by the efforts of researchists. In the upcoming research, which has been carried out with an analytical-comparative method, the meaning of the verse: "Kardeh az Kāf wa Nūn bi Durr Samīn / dīde rā yik dahān puraz yāsīn" has been investigated, an attempt has been made to discover the relationship between the words, Verses and elements within the text which seems to be closer to the Sanā’ī pronoun. The result of the investigation shows that Sanā’ī, using his intellect, narration and theological, philosophical and mystical teachings, considered Yāsīn or Prophet Muhammad (pbuh) as the main source and ultimate goal of the creation of the world and said: The creator of the world, with one mouth said "Kāf wa nūn" or "Kun" (Be!), which is like a precious pearl due to the validity of the word of truth, opened the eyes of the world to the creation of Yāsīn or the truth of Muhammadiyah. This theme originates from the prophetic hadith: avvalu mā khalaqa allāhavvalu mā khalaqa allāh, nūrī.

کلیدواژه‌ها English

Mystical poetry, Sanā&‌rsquo
ī, Ḥadīqat al-Ḥaqīqa, Kāf wa Nūn, Yāsīn
قرآن مجید
احمدی، بابک، (1372) ساختار و تأویل متن، تهران، نشر مرکز.
افراسیاب­پور، علی­اکبر، (1388) شرح جامع حدیقه­الحقیقه و شریعه­الطریقه سنایی، تهران، عرفان.
برازش، علی­رضا، (1394) تفسیر اهل‌بیت، تهران، امیرکبیر.
بشیر، علی­اصغر، (1356) سیری در ملک سنایی، کابل، بیهقی.
جرفاذقانی، ناصح بن ظفر
، (1374) ترجمه تاریخ یمینی، تصحیح جعفر شعار، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
حسکانى، عبیدالله بن احمد، (1411 ق) شواهدالتنزیل لقواعدالتفضیل، تهران، وزارت ارشاد اسلامى.
حسینی، مریم، (1382) فخری نامه سنایی، تهران، نشر دانشگاهی.
درّی، زهرا، (1387) شرح دشواری­هایی از حدیقه­الحقیقه سنایی، دوم، تهران، زوار.
دهخدا، علی­اکبر، لغت­نامه، نسخه الکترونیکی.
رضایی، احمد، (1399) حدیث بطی، بررسی و نقد بیتی از حدیقه سنایی، جستارهای نوین ادبی. شماره 209 ص 85-96
زرقانی، مهدی، (1381) زلف عالم آرا، تهران، نشر روزگار.
زرین­کوب، عبدالحسین، (1372) با کاروان حله، هفتم، تهران، انتشارات علمی.
سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم، (1377) حدیقه­الحقیقه و شریعه­الطریقه، مقدمه و تصحیح محمد روشن، تهران، نشر نگاه.
----------------------(1383) تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. ششم، تهران، دانشگاه تهران.
----------------------(1397)، تصحیح محمدجعفر یاحقی و سیدمهدی زرقانی، تهران، سخن.
----------------------(1354)، دیوان سنایی، به تصحیح محمد تقی مدرس رضوی، تهران، کتابخانه سنایی.
سیوطی، جلال‌الدین، (1404 ق) الدّرّالمنثور، بیروت، دارالفکر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1372) تازیانه­های سلوک، تهران، نشرآگاه.
------------------، (1377) در اقلیم روشنایی، دوم، تهران، نشرآگاه.
شیخ صدوق (ابن‌بابویه)، (1372) معانی­الاخبار، ترجمه عبدالعلی محمدی شاهرودی. تهران، دارالکتب­الاسلامیه.
صفاری، محمدشفیع، (1387) فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی­های سنایی، قزوین، دانشگاه امام خمینی.
طباطبایی، محمدحسین، (1973 م) المیزان، بیروت، الاعلمی للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن­حسن، (1372) مجمع­البیان فى تفسیرالقرآن، سوم، تهران، ناصرخسرو.
طغیانی، اسحاق، (1382) شرح مشکلات حدیقه سنایی، اصفهان، دانشگاه اصفهان.
عباسی، عبداللطیف، (1387) لطایف­الحدایق، مقدمه، تصحیح و تعلیق محمدرضا یوسفی و محسن محمدی، قم، آیین احمد.
علایی، علاءالدین احمد بهادر، (1389) طریقه بر حدیقه، شرح کامل باب اول حدیقه سنایی، به کوشش محمدرضا یوسفی، قم، دانشگاه قم.
مدرس رضوی، محمدتقی (1344) تعلیقات حدیقه­الحقیقه، تهران، انتشارات علمی.
نظامی، احمد بن عمر، (1380) چهارمقاله، تصحیح محمد قزوینی، به کوشش محمد معین، تهران، امیرکبیر.
References
The Holy Qur'an.
Abbasi, A. L. (1387 AH). Laṭāʾif al-Ḥadāʾiq, introduction, critical edition, and annotations by M.-R. Yousefi and M. Mohammadi. Qom: Ayin-e Ahmad. [In Persian]
Afrasiabpour, A.-A. (2009). A Comprehensive Commentary on Sanā’ī’s Ḥadīqat al-Ḥaqīqa wa Sharīʿat al-Ṭarīqa. Tehran: Erfan. [In Persian]
Ahmadi, B. (1993). The Structure and Interpretation of the Text. Tehran: Nashr-e Markaz. [In Persian]
Ala’i, A. al-D. A. B. (2010). Ṭarīqa bar Ḥadīqa: A Complete Commentary on the First Chapter of Sanā’ī’s Ḥadīqa, prepared by M.-R. Yousefi. Qom: University of Qom. [In Persian]
Bashir, A.-A. (1977). A Journey through the Realm of Sanā’ī. Kabul: Beyhaqi. [In Persian]
Berazesh, A. (2015). Tafsir Ahl al-Bayt. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Chehri, M. (2015). “Various Readings of the Expression ‘Āl Yāsīn’ in Verse 130 of Sūrah al-Ṣāffāt and the Exegeses Based on Each of These Readings.” Historical Studies of the Qur'an and Hadith, no. 57, vol. 21, pp. 123–156. [In Persian]
Dehkhoda, A.-A.(2002) Dehkhoda Dictionary, electronic edition. [In Persian]
Dorri, Z. (2010). A Commentary on Difficult Passages of Sanā’ī’s Ḥadīqat al-Ḥaqīqa. 2nd ed. Tehran: Zavvar. [In Persian]
Haskāni, ʿU. A. ibn A. (1989). Shawāhid al-Tanzīl li-Qawāʿid al-Tafḍīl. Tehran: Ministry of Islamic Culture and Guidance.
Hosseini, M. (2003). Fakhri-Nāma-yi Sanā’ī. Tehran: Academic Publishing. [In Persian]
Jorfādhqāni, N. ibn Z. (1995). Translation of the Yamini History, edited by J. Shoʿar. Tehran: Scientific and Cultural Publications. [In Persian]
Modarres Razavi, M.-T. (1965). Annotations on Ḥadīqat al-Ḥaqīqa. Tehran: Scientific Publications. [In Persian]
Nizami, A. ibn U. (2001). Chahār Maqāla, edited by M. Qazvini, prepared by M. Moʿin. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
Rezaei, A. (2020). “The Hadith of the Beginning: An Examination and Critique of a line of poetry from Sanā’ī’s Ḥadīqa.” Modern Literary Essays, no. 209, pp. 85–96. [In Persian]
Saffari, M.-S. (2008). A Dictionary of the Words and Expressions in Sanā’ī’s Mathnawis. Qazvin: Imam Khomeini University. [In Persian]
Sanā’ī, A.-M. M. ibn A. (1975). The Divan of Sanā’ī, edited by M.-T. Modarres Razavi. Tehran: Sanā’ī Library. [In Persian]
Sanā’ī, A.-M. M. ibn A. (1997). Ḥadīqat al-Ḥaqīqa wa Sharīʿat al-Ṭarīqa, introduction and critical edition by M. Roshan. Tehran: Negah. [In Persian]
Sanā’ī, A.-M. M. ibn A. (2004). Ḥadīqat al-Ḥaqīqa wa Sharīʿat al-Ṭarīqa,Edited by M.-T. Modarres Razavi. 6th ed. Tehran: University of Tehran. [In Persian]
Sanā’ī, A.-M. M. ibn A. (2018). Ḥadīqat al-Ḥaqīqa wa Sharīʿat al-Ṭarīqa, Edited by M.-J. Yahaghi and S. M. Zarqani. Tehran: Sokhan. [In Persian]
Shafiʿi Kadkani, M.-R. (1998). The Whips of Spiritual Wayfaring. Tehran: Agah Publishing. [In Persian]
Shafiʿi Kadkani, M.-R. (1993). In the Realm of Illumination. 2nd ed. Tehran: Agah Publishing. [In Persian]
Shaykh al-Saduq (Ibn Babawayh) (1993). Maʿānī al-Akhbār, translated by A.-A. Mohammadi Shahroudi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic]
Suyuti, J. al-D. (2025). Al-Durr al-Manthūr. Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
Tabarsi, F. ibn H. (1993). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. 3rd ed. Tehran: Naser Khosrow. [In Arabic]
Tabataba’i, M.-H. (1973). Al-Mīzān. Beirut: Al-Aʿlami Publications. [In Arabic]
Tughiyani, I. (2003). A Commentary on the Difficulties of Sanā’ī’s Ḥadīqa. Isfahan: University of Isfahan. [In Persian]
Zarqani, M. (2002). The World-Adorning Tress. Tehran: Nashr-e Roozgar. [In Persian]
Zarrinkub, A. al-H. (1993). With the Caravan of Hulla. 7th ed. Tehran: Scientific Publications. [In Persian]
Electronic source: alamehasanzade.blogfa.com. Accessed 2026/1/5 at 22:30. [In Persian]